- Nghệ nhân kiêm Thủ Thư: Nguyễn Thị Kim Liên
……
SÁNG TẠO LÀ MỘT CUỘC PHIÊU LƯU KHÔNG CÓ ĐIỂM DỪNG
(Phỏng vấn người sáng lập XQ bởi Thủ Thư: Nguyễn Thị Kim Liên - để thực hiện bộ sưu tập cho kho lưu trữ và thư viện XQ)
——
Anh là một họa sĩ - nhà thơ, là một nhân vật quan trọng trong nghề thêu. Tác giả của một khối tác phẩm phong phú tại Đà Lạt - XQ Sử Quán.
Anh: Võ Văn Quân là một người sáng lập chủ nghĩa xoắn ốc, khi xây dựng công trình XQ một phong trào thẩm mỹ nhằm thể hiện sự phong phú của hỗn loạn thông qua sự kết hợp phát minh bằng mọi vật liệu và thậm chí vi phạm quy tắc cổ điển.
KL - Thưa anh! Trong những tác phẩm được bài trí tại XQ, thường là các tác phẩm của anh làm nổi bật sự sống sót - nghèo đói và chiến tranh, khủng hoảng tâm linh, vượt qua nhiều gian khổ. Nó hình như là sự cứu rỗi của anh?
AQ - Trong nghệ thuật, tôi hoạt động rất nhiều trong các lĩnh vực từ hội họa, kinh doanh và các hoạt động sân khấu đã góp phần rất lớn vào sự cứu rỗi giúp tôi vượt qua bao thử thách đã làm gián đoạn sự tồn tại của mình “trên dòng sông dài lặng yên CUỘC ĐỜI”. Tôi có niềm tin vào thần thoại đặc biệt về thánh nhân - người đã khiêm tốn vượt qua mọi sự ngu ngốc của con người để sớm tiếp cận với bản chất thiêng liêng cao cả và thảm hại. Đối với tôi, THIÊN CHÚA là Nguồn Năng lượng, bùng nổ và hiện diện trong những hạt nhỏ nhất của VŨ TRỤ VÔ HẠN. Quỹ đạo hiện tại của tôi trong nghệ thuật bị chi phối bởi khả năng nhạy cảm tâm linh được tìm thấy trong mỗi hình xoắn từ gỗ Lũa cam xe đến hình xoắn vỏ ốc cho đến lượng tử và tất cả các hạt cơ bản là vật chất bởi vụ nổ trong vũ trụ hình thành những hạt bụi rồi đám mây tâm hồn ngự trị trong hạt bụi được phú cho một dạng trí thông minh mà ta gọi là con người.
KL - Anh chọn sống ở Đà Lạt. Nghệ thuật của anh mang ơn cao nguyên này là gì?
AQ - Thông qua khối núi, hỗn loạn và bí ẩn của cao nguyên Đà Lạt. Trí tuệ Thần thánh của Năng lượng thiên nhiên đã ban cho tôi mọi thứ, từ sự ra đời vô danh cho đến sinh nhật lần thứ 60 rực rỡ của tôi.
Thật may mắn là cha ruột của tôi đã không trao gì cho mẹ tôi, cô bé nông dân, cũng như cho tôi, một kẻ bị ruồng bỏ làm một nghệ sĩ bất đắc dĩ, không điển hình được chọn bởi Ánh sáng và Hơi thở của Tinh thần Tuyệt đối, nếu không thì đã không có Đà Lạt - XQ Sử Quán ra đời.
Trong 30 năm lao động cật lực, điều này đã khiến tôi trở thành một kẻ “điên nguyên bản” kẻ hẳn đã làm phiền vô số người "bình thường".
Tôi sẽ không bao giờ ngừng vui mừng nghĩ đến những người Tri Kỷ như giáo sư - nhà văn hóa anh hùng lao động Việt Nam: Vũ Khiêu - người vào ngày đầu tiên viết thư cho tôi và chào đón tôi tại nhà riêng của ông đã thốt lên bằng giọng nhẹ nhàng: “Cuối cùng, tôi xin chào anh Quân - người nghệ sĩ tôi yêu mến nhất…” Đó là vào năm 2007, khoảng mười lăm năm trước khi ông qua đời.
SẴN SÀNG BÙNG NỔ
KL -Anh là một người phụ trách "nghệ sĩ sống về đêm" đã đặt nền móng cho phong trào nghệ thuật XQ mang tên: Chủ Nghĩa Xoắn Ốc. Và đầu tư vào cuộc phiêu lưu kỳ thú qua nhiều hình thức hoạt đông?
AQ - Tôi chưa bao giờ bận tâm đến việc lên kế hoạch trước hoặc biết mình sẽ hạ cánh ở đâu. Trên thực tế, tôi chưa bao giờ hạ cánh ở bất cứ đâu.
Tôi đang ở đây, trên đất nước của mình và ở mọi nơi trên thế giới. Tôi luôn luôn di chuyển, tìm kiếm những điều mới. Sự sáng tạo vĩnh viễn là một cuộc phiêu lưu không có điểm dừng, tiếp tục trải qua nhiều cạm bẫy (bão tố, lốc xoáy, cuồng phong, dày vò) và đủ loại nguy hiểm khó lường, ngoại trừ một vài khoảnh khắc hạnh phúc ảo tưởng hiếm hoi.
Thông thường, người sáng tạo băng qua một sa mạc bao la, nơi anh ta bất ngờ khám phá ra cường độ và vẻ đẹp của sự cô độc cũng như sự im lặng bao la, bên lề những khuôn sáo, những khuôn mẫu, những cảnh quan khô cằn và những công thức xơ cứng, lỗi thời. Tuy nhiên, tôi đau đớn nhận ra rằng mình đã tạo ra, trong một bối cảnh đặc biệt và đau đớn, một tác phẩm nghệ thuật chiều hướng đổi mới không thể tránh khỏi.
Khi tương lai mở ra, số phận công việc của chúng ta không phụ thuộc vào mình hay bất kỳ ai khác. Nói một cách đơn giản, tôi sẽ chịu trách nhiệm về sự điên cuồng sáng tạo và sự cô đơn “cao siêu” của mình cho đến cùng. Thông qua vòng xoắn ốc trải nghiệm trong nghệ thuật tột đỉnh trong sự nghiệp bảo vệ và phát triển nghề thêu của mình, tôi không cảm thấy xấu hổ khi nói một cách thi vị về những điểm yếu và điểm mạnh, những ảo tưởng và thất vọng, những nỗi đau và niềm vui thoáng qua, những lễ kỷ niệm và những thất bại.
Tôi nhảy múa với cuộc đời đau khổ của mình trên con trâu kéo cày trong tôi, bí ẩn với giọng nói rung lên bởi những tiếng kêu dày đặc, mãnh liệt, thường là ở giữa sa mạc bao la. Một cách can đảm, tôi đã sử dụng thẩm mỹ Xoắn ốc đến cùng, và thông qua nghệ thuật bùng nổ, quay cuồng của mình, nó cho phép tôi khám phá sự phức tạp của Vũ trụ của chúng ta và năng lượng bí ẩn của nó trong chuyển động rung, quay và hấp dẫn vĩnh viễn. Trong nhiều lĩnh vực (văn học, nghệ thuật, khoa học), tính xác thực là điều tối quan trọng. Đổi mới vẫn là một canh bạc, một thử thách, một sự điên rồ liên quan đến bước nhảy vọt của rủi ro, bước nhảy vọt của niềm tin. Nhắm mắt lại, tôi tiếp tục lao vào cuộc hành trình đầy bất trắc mà không thắc mắc liệu có chiếc đệm nào sẵn sàng đón nhận cú ngã của mình hay không? Tôi sẽ nhảy cho đến hơi thở cuối cùng.
KL - Anh đã thành lập XQ Sử Quán phục hưng lại nghề thêu truyền thống của dân tộc. Một trường học nghệ thuật dành cho phụ nữ, anh đã học được gì từ kinh nghiệm này?
AQ - Tôi là người đa chiều, đã từng hướng dẫn nhiều lĩnh vực phục hồi lại khoa học nghề thêu. Điều này giúp tôi nhận ra rằng chúng ta đang sống trong một Vũ trụ Năng lượng Bí ẩn và tất cả các yếu tố của VŨ TRỤ kỳ lạ này đều có mối liên hệ vĩnh viễn với nhau. VŨ TRỤ là tổng thể, nhưng được đánh dấu bởi sự đa dạng, thống nhất, cộng sinh, sức mạnh tổng hợp, đa âm, vô cực và nghịch lý thay, cũng bởi sự mong manh, dễ bị tổn thương và phù du. Mọi thứ được liên kết và kết nối trong nhịp đập vô tận của Bí ẩn THIÊN NHIÊN khó nắm bắt, không thể giải mã, không thể giải thích và không thể đoán trước trong một ma trận hỗn loạn màu mỡ, nơi Ánh sáng và Bóng tối đan xen và thâm nhập vào nhau để xuất hiện TƯƠNG LAI trong một thế giới không thể đoán trước.
KL - Anh có thấy mối liên hệ giữa nghệ thuật thêu của người phụ nữ và thơ ca không?
AQ - Có nhiều mối quan hệ giữa nghệ thuật thêu của người Phụ Nữ và Thơ, đặc biệt ở cấp độ ký hiệu, biểu tượng, tưởng tượng, cụ thể, vô hình, thực và ảo. Ngôn ngữ thêu và ngôn ngữ thơ ca thường đưa chúng ta vượt ra khỏi cái hữu hình. Những ẩn dụ thơ ca không xa rời những cuộc hành trình không tưởng và hoang đường của những dấu hiệu giả thuyết và ảo tưởng thêu dệt nên, đan xen và hòa quyện vào nhau trong lĩnh vực của các thực thể. Thêu và Thơ thường tự bộc lộ mình như một thứ âm nhạc kỳ diệu của những làn sóng, những rung động và những đường xoắn ốc hấp dẫn đầy rẫy những dấu hiệu, những đường cong và những con số, không thể nào lướt qua trong sự hài hòa kỳ diệu của những điều không tương thích.
KL - Vở kịch: "Người Hóa Rắn" tại Nhà Hát Nhỏ của nghệ nhân, có một nhân vật phải đương đầu với sự hỗn loạn sau một đêm anh ta hóa thành một loại rắn làm cho gia đình và người thân của anh hoảng sợ và từ chối anh ta, sau đó họ tìm hiểu nguồn gốc của dòng họ (...) Nghệ sĩ "sống về đêm" của XQ Sử Quán có nhất thiết phải là có cách nhìn đó không?
AQ - Không phải tất cả các nghệ sĩ đều có tầm nhìn. Nhưng hiếm có nghệ sĩ được nuôi dưỡng bằng Hơi thở của Trí tưởng tượng, Nhựa Lời và Ánh sáng của Thánh Linh, có thể nhìn thoáng qua, nhận biết và cảm nhận được những hồi hộp và rung động của thế giới tương lai. Những cảm thụ vô tận của tâm hồn con người sẽ được nuôi dưỡng bằng năng lượng tâm linh, năng lượng này thường đưa chúng ta vượt ra ngoài tầm nhìn thấy được. Không thể phủ nhận những gì chúng ta không nhận thức được là phong phú hơn, phức tạp hơn và thậm chí chân thực hơn nhiều so với thực tế phẳng của những thứ hữu hình, sờ thấy được.
KL - Anh là một nhà nghệ thuật đôi lúc làm thơ viết kịch... nghệ thuật của anh đang tìm kiếm một nghệ thuật ngôn ngữ tổng thể?
AQ - Chắc chắn, ngôn ngữ nghệ thuật tổng thể vẫn là con đường xoắn ốc lý tưởng mang đến cho chúng ta cơ hội khám phá sự phong phú của chuyển động sống còn. Mọi thứ đều có dạng xoắn ốc, toàn cầu, và tổng thể. Thẩm mỹ xoắn ốc dựa vào ngôn ngữ tổng thể để khám phá vũ trụ vô tận của cuộc sống cũng như các tiểu thể vô cùng nhỏ. Đó là một cuộc tìm kiếm thơ mộng, tâm linh, siêu hình và khoa học.
KL - Anh cũng là một họa sĩ thiết kế cho các tác phẩm tranh thêu. Hội họa có mối liên hệ như thế nào với việc thêu?
AQ - Nghệ thuật thêu thông qua sự đan xen và kết hợp các sắc tố, mang lại sự tự do và niềm vui lớn hơn so với sáng tạo khác như văn học, thứ bị mắc kẹt, bị quản lý, bị nô lệ, bị ngạt thở và bị bần cùng hóa bởi quá nhiều tiêu chuẩn học thuật, truyền thống, cứng nhắc và hạn chế. Trong hành động hội họa và thêu, mọi cử chỉ đều có ý nghĩa và cho phép thực hiện mọi loại hành trình, thậm chí là hoang dã nhất. Tôi thường đau khổ về mặt tinh thần, tâm lý và trí tuệ khi nói và sáng tác, trong khi chiều hướng vui tươi và phóng khoáng lại biểu hiện rõ ràng, bùng nổ, rực rỡ và cụ thể trong ngọn lửa không thể dập tắt của màu sắc và hình thức đa âm và “hỗn loạn”.
…………
Thư viện của nghề thêu là sự kiện quan trọng nhất trong cuộc đời tôi. Ở đó, qua giọng nói của của những thế hệ nghệ nhân nghệ sĩ đi trước, điều bí ẩn đó đã được tiết lộ cho tôi thơ ca, các loại hình nghệ thuật trong đó có nghệ thuật thêu cũng như bản đồ và hình ảnh minh họa, đối với tôi còn quý giá hơn chữ in. Ở đó, tôi khám phá ra nghìn lẻ một thứ gần như vô tận.
Sau này tôi viết trong một bài thơ:
Và tôi tưởng tượng ra thiên đường dưới hình thức một thư viện.
Một nhà báo trong một bức thư gửi cho nghệ nhân - nghệ sĩ XQ đã chế nhạo tôi là một người phụ nữ có một thư viện hàng trăm cuốn sách.
Trong cuộc đời của tôi, tôi không nghĩ rằng mình đã đọc hàng trăm tập, tôi đã tìm hiểu kỹ hơn.
Trên hết, nó giống như cuốn bách khoa toàn thư: Từ tiếng nói của người phụ nữ Việt Nam đến Trung Quốc của các nước Đông Nam Á và trên thế giới này, những “sợi chỉ vàng - kim bạc” mà tôi hình dung trong bóng tối mù mịt bất động, đối với một người phụ nữ yêu nghề và tò mò, chúng là nhất, thú vị của các hình thức văn học.
Thư viện là bộ nhớ của con người. “Một ký ức nổi tiếng”. Chúng tôi thường nói như vậy. Nhưng với nó, chúng ta sẽ xây dựng một tương lai nghề thêu XQ sẽ giống với hy vọng của chúng ta…
Trong vũ trụ của anh những ngọn núi bí ẩn trôi nổi giữa những đám mây phủ đầy cầu vồng và những ngôi nhà gỗ thông quyến rũ nép mình giữa những rừng cây trong sương. Những tảng đá khổng lồ được trang trí với vô số hốc bị mòn hàng thiên niên kỷ, mỗi hang xuất hiện như một cánh cổng đến một vũ trụ của các loài côn trùng mới. Đôi khi, vô số hốc này trải qua một sự biến thái bí ẩn, biến những ngọn núi hùng vĩ thành một mạng lưới phức tạp gồm các bánh răng tưởng tượng được kết nối với nhau, gợi lên những dấu ấn không thể xóa nhòa do sự di chuyển không ngừng của thời gian.
NGHỀ THÊU XQ ĐÀ LẠT “ĐI TÌM THỜI GIAN ĐÃ MẤT”
NGHỀ THÊU XQ Đà Lạt được vận hành trong một bộ ba di sản văn hóa. Ba di sản này bao gồm các truyền thống của người bản địa, người nhập cư vùng miền và phương Tây. Các tài liệu lưu trữ ba di sản này là gì? Nhưng trước hết phải phân loại là có tất cả năm loại tài liệu:
I -Tài liệu vật chất: là một bằng chứng như là khảo cổ học, các đồ thêu dệt xưa - có cả tranh ảnh diễn đạt nghề thêu…
II -Tài liệu bằng văn bản: Thể hiện sự tôn kính thần bí đối với các biểu tượng của khả năng đọc viết đã quy định quan điểm của họ về những gì tạo nên bản thân mình vì vậy có sự liên quan đến lưu trữ.
III - Tài liệu hình ảnh: Bao gồm Sản phẩm thêu, hoặc tranh ảnh .
IV - Tài liệu âm thanh: Theo một cách nào đó là hình thức lưu trữ mới nhất của hiện thời. qua những cuộc nói chuyện của những nghệ sĩ- nghệ nhân
V - Nhưng hình thức tài liệu lâu đời nhất là ký ức thô của con người: có khả năng "hồi tưởng trong yên bình"
Hai khái niệm trong việc tiếp cận về tài liệu lưu trữ, đó là:
+ Khái niệm thâm hụt tài liệu và
+ khái niệm thặng dư nguyên thủy.
- Sự thiếu hụt tài liệu nghề thêu liên quan đến sự im lặng rõ ràng trong lịch sử
- Thặng dư nguyên thủy có thể có nhiều hình thức. Ở đây, chúng ta đặc biệt quan tâm đến sự trung thành dư thừa đối với các bản sắc nguyên thủy.
Hơn lúc nào hết hiện thời khủng hoảng về sự sinh tồn (đúng hơn là khủng hoảng văn hóa) phải xây dựng lại những nền văn hóa qua khái niệm về di sản khẩu ngữ và phi vật chất của Đất nước. Việc làm này đã mang lại sự hỗ trợ có tính quyết định cho những kế hoạch bảo vệ các truyền thống: Từ khẩu ngữ nghề thêu đến các kỹ năng kỹ xảo thủ công, đồng thời cũng không bỏ quên những người nắm được những vấn đề ấy, những "kho tàng sống" của nghề (đó là những người nắm được kỹ xảo và kỹ thuật cần thiết để thực hiện một số khía cạnh của cuộc sống văn hóa dân gian và đảm bảo cuộc sống lâu dài của di sản văn hóa hữu hình).
Hiện nay, chúng ta không thể nhắm mắt làm ngơ trước thực tế là toàn bộ tài sản văn hóa đó, chiếc nôi của cái mà chúng ta gọi là "nền văn hóa cao cấp phụ nữ nghề thêu truyền thống", sẽ bị tiêu hủy nếu chúng ta không ra tay cứu vãn.
Đà Lạt XQ Sử Quán là một địa điểm gặp gỡ và giao lưu xã hội, nơi mà mọi người, thuộc mọi tầng lớp và nguồn gốc xã hội, có thể ăn uống, mua bán, dạo chơi gặp gỡ, hưởng thụ sự phong phú và đa dạng của một không gian luôn luôn sống động. Như tôi đã từng nghe anh Quân nói nhiều năm trước đây, công trình XQ Sử Quán có thể bị hủy bỏ bởi một sắc lệnh, nhưng không sắc lệnh nào có thể tái lập nổi nó. Nhận thức ra điều này chắc chắn nhân viên chúng ta sẽ góp phần cứu vãn nó.
"Bóng tối là những con số đang tồn tại, nhưng nhiều người thì không. Đối với tôi, quan sát và phác thảo chuyển động của bóng tối là một cuộc khám phá sâu sắc hơn về ánh sáng, theo đuổi vô tận hy vọng và thế giới tưởng tượng, và là thiên đường cho tâm hồn mà tôi đã tìm kiếm từ lâu… ” anh nói.
Sự tương tác liên tục giữa ánh sáng và bóng tối trong thế giới tự nhiên luôn khuấy động trí tưởng tượng của một người.
………
Trong bức ảnh tôi chụp về anh đang tìm kiếm các loại côn trùng sống về đêm, chúng ta thấy những cái bóng giữa tiếng xào xạc của những chiếc lá trong làn gió ấm áp vào một đêm trăng, phía xa là một đám mưa phùn tạo nên một cầu vồng hình thành nên những họa tiết giống như đồ sộ phức tạp trên không gian, như thể tham gia vào một điệu nhảy vũ trụ
