Click 
ĐÀ LẠT VÀ NGHỀ THÊU
Nhà văn hóa - Anh Hùng Lao Động Đặng Vũ Khiêu
Chào mừng 20 năm gắn bó thân thiết và thủy chung giữa Nghề Thêu và Đà Lạt.
Đà Lạt, nơi kết tinh hào khí của núi sông Việt Nam, cao vút tận trời mây và tỏa sáng trên toàn đất nước.
Nghề thêu, tinh túy của tâm hồn dân tộc, sự sáng suốt của khối óc và sự nồng nhiệt của trái tim, kết tụ lại ở bàn tay ngọc của những cô gái Đà Lạt.
Sự gắn bó giữa Đà Lạt và Nghề Thêu đã nổi bật lên từ thế kỷ XX, càng rực rỡ hơn nữa vào thế kỷ XXI.
Đà Lạt không thể thiếu Nghề Thêu. Thành phố trăm hoa cùng nở này đang tiếp thu những bông hoa đẹp nhất từ Nghề Thêu.
Nghề thêu không thể nở đầy hoa, nếu không được vun trồng và nuôi dưỡng từ linh khí tự muôn đời của Đà Lạt.
Đà Lạt và Nghề Thêu đang đi sâu vào thế kỷ XXI với những hoài bão lớn lao, những ước mơ cao đẹp, sẵn sàng vượt qua mọi rủi ro và thách thức.
Chúng ta đang sống trong những năm tháng mở đầu cho thế kỷ XXI, những năm tháng chưa thấy tốt đẹp bao nhiêu trong quan hệ giữa con người với thiên nhiên, con người với xã hội, con người với bản thân mình.
Thiên nhiên đang nổi giận trước sự đối xử tàn bạo của con người, đã gây ra những đợt sóng thần, những giông bão khác thường ở hầu khắp mọi nơi trên thế giới. Trong khi đó, xã hội của con người lại ngày càng suy thoái: Bạo lực và khủng bố, nước lớn đàn áp nước nhỏ, nước nhỏ lại xâu xé lẫn nhau. Bản chất yêu thương và tương trợ giữa người và người đang chuyển thành hận thù và chém giết. Cả thiên nhiên và xã hội như đang cùng dắt tay nhau trên con đường đi tự sát.
Hủy diệt hay tồn tại đang là hai xu hướng giằng xé nhau trong thế kỷ này. Toàn cầu hóa và kinh tế tri thức đang ngày càng mở rộng, đang đem lại trăm mối lo âu cho thế kỷ nhưng lại tạo ra những điều kiện chưa từng có cho sự phát triển toàn diện của cả nhân loại và của mỗi con người.
Trước hết là sự khắc phục xu hướng phát triển một chiều của con người như MARCUSE đã phân tích trong cuốn sách Con người một chiều của ông. Thời đại chúng ta đang biến con người trong những vách ngăn khép kín thành con người phát triển toàn diện, trong thế giới bao la của nhân loại.
Chúng ta đang xóa bỏ sự chia cắt giữa khoa học và nghệ thuật, giữa khối óc lạnh lùng và trái tim nồng nhiệt ở mỗi nhà khoa học, ở mỗi người nghệ sỹ.
Chúng ta không chấp nhận sự xung đột giữa các nền văn minh trong cuốn sách của HUTINGTON và đấu tranh cho sự đối thoại và giao lưu giữa các nền văn minh để mỗi người không chỉ là công dân của tổ quốc mà còn là công dân của toàn cầu.
Chúng ta xóa bỏ sự sùng bái với quá khứ và những ảo tưởng về tương lai, vừa làm sống lại những di sản quý báu của ông cha, vừa tiếp thu nhanh nhậy nhất những thành tựu mới của toàn cầu.
Hôm nay, với những nhận định thu gọn trong hai trang giấy, tôi chỉ muốn chuyển những tình cảm sâu sắc nhất và niềm tin vô biên đến những người lãnh đạo công ty XQ đầy tài năng và tâm huyết, đến những nghệ nhân nghệ sỹ dào dạt tâm hồn thẩm mỹ và đến với những người Tri Kỷ Hữu thân thiết của tôi.
Tôi xin gởi lời chào mừng đến các nhà khoa học và nghệ sỹ trong cuộc hội thảo về Đà Lạt và xin chúc hội thảo thành công tốt đẹp.
Ngày 22 tháng 10 năm 2011
-------------------------------------
THIỀN SƯ - THI NHÂN MINH ĐỨC TRIỀU TÂM ẢNH
Huyền Không Sơn Thượng - Huế
ĐẠI NGÀN KỂ CHUYỆN
(Trường ca Đà Lạt)
Tôi bước đi - thành phố “tiểu Paris”
Những biệt thự đặc thù, kỳ công, mỹ diệu
Những tường thành hoa rêu dệt thảm
Những bậc đá hoa cương thấp cao ngoạn mục
Những kiến trúc hài hòa Tây, Thượng
Giữa vi vút ngàn thông
Giữa lãng đãng mù sương
Thấp thoáng đóa mỹ văn
Ôi! Tôi bước đi giữa lối hoa anh đào
Giữa lối hoa minosa chập chờn thuở trước
Khúc hát gió
Tiếng đàn thông
Còn mơ màng ký ức
Và trên trang thơ
Lấp lánh mộng nguyên xuân!
Đà Lạt ơi!
Tôi đến đây đã năm mươi năm
Lòng vẫn còn sơ nguyên,
Vẫn chung thủy bội phần
Đỉnh ngợp gió Lang biang
Rừng núi muôn xanh
Các bạn Lạch, Chil, Srê của dân tộc Cờ Ho
Đêm đêm bập bùng đốm lửa
Tiếng khèn man hoang vọng từ huyền sử
Gọi tình về chuyển nhựa sống cho nhau
Rồi Tày, Nùng, Chăm... buông, bản theo sau
Một quần thể nguyên sinh
Người và thú hài hòa giữa thiên nhiên trù mật
Dẫu hái lượm, săn bắt
Rừng bảo toàn định luật
Mẹ linh thiêng vẫn mớm sữa cho con!
Thời gian qua đi
Thời đại súng gươm
Thế kỷ mà đại cường phương Tây
Bước lên núi sâu, rừng thẳm
Cõi đào nguyên biến thành thủ đô nghỉ dưỡng
Cho liên bang quan quyền, quan lực Đông dương
Nô lệ và tự do cùng nhau hóa tím hóa hường
Man dã và văn minh hòa chung vũ khúc
Hàng ngàn biệt thự tạo nên một bảo tàng kiến trúc
Trông nguy nga, hài hòa
Và hoằng viễn đến không ngờ!
Rồi thời gian và năm tháng
Rồi trang thơ kế tiếp trang thơ
Cô gái đại ngàn hiển hiện giấc mơ
Suối Cam Ly hiến dâng nước ngọt lưu ly
Đèo Prenn hóa thành triền sương ảo diễm
Hồ Xuân Hương,
Trải tâm hồn đa tình trong lành vô nhiễm
Cho đất ngàn hoa tươi thắm, nõn nà hương
Ôi! Thung Lũng Tình Yêu gợi nhớ trăm đường
Ai viễn khách
Ai lãng du
Lắng nghe Hồ Than Thở
Những đêm Thung Lũng Vàng Mơ,
Thác Voi, Đồi Cù mơ màng tâm sự
Vẳng khúc nghê thường, nốt nhạc, tiếng đàn tiên
Ôi! Những nghệ sĩ lang thang
Ôi! Những du tử thả bước phiêu linh
Ôi! Những gã hát rong du hí trăm miền
Đến Đà Lạt thấy hồn thiêng bí mật
Thấy lòng mình thì thầm huyễn hoặc
Những nhạc sĩ, họa sĩ, nhà văn, nhà thơ
Chợt gặp lại một thiên đường đã mất
Lửa con tim bập bùng sáng tạo giấc chiêm bao
Giấc chiêm bao của em
Giấc chiêm bao của tôi
Giấc chiêm bao mộng hồ cuộc lữ
Giấc chiêm bao gót trần lãng tử
Thả trôi bay lên đỉnh biếc Lang Biang
Giữa mù sương hoa cỏ đại ngàn
Không khói bụi
Không đua tranh
Không tất tả ngược xuôi hư danh và ảo vọng
Trái tim nguyên lửa ấm muôn đời!
Ôi! Đà Lạt thương yêu ơi!
Em một cõi nguyên đào
Tinh sạch, xanh trong, ngây thơ, hồn nhiên, lãng mạn
Hồn em mù sương bay giữa mây trời lãng đãng
Mắt em mơ màng, đắm đuối cả nhân gian!
Giấc mộng của em lơi lả giữa non ngàn
Đệ nhất thắng cảnh, đệ nhất danh lam,
Đệ nhất sử thi và huyền thoại!
Một báu vật của non thiêng
Ẩn trong mùi hương hoang dại
Trong đôi mắt sơn nữ đa tình e ấp dạ lan hoa
Nhưng mà rồi năm tháng đi qua... đi qua
Chợt đâu núi rừng nổi sóng
Sóng kinh tế thị trường, sóng kiêu cuồng vật chất
Sóng tham lam, sóng phi văn hóa đảo điên
Thác Cam Ly, đèo Prenn rác thải đồng tiền
Mùi xú uế làm lá xanh cau mặt
Hồ Than Thở, thở dài não nuột
Thung Lũng Tình Yêu mua bán, quán hàng tranh
Thác Voi trong xanh, chất bẩn cá treo gành
Trăm “biệt thự tiểu Paris tự hào”
Bỗng hoang tàn, nát đổ
Dinh I, Dinh III
Còn đâu bảo tàng hoàng triều cương thổ
Đã trở thành khách sạn, hội nghị, họp bàn!
Khuôn viên nhà ga,
một trong những biểu tượng một thời
Lại tập kết sứ sành, bán mua rau cải bắp
Khu lăng mộ Nguyễn Hữu Hào:
Động mãi dâm, kim chích!
Những quần thể xinh xinh kiến trúc
Như trường học, nhà thờ, tu viện... biết còn chăng?
Và rồi mới đây
Thung Lũng Vàng Mơ lại “mơ” Vạn Lý Trường Thành
Lại còn có bản ghi:
“Bất đáo trường thành, phi hảo hán!”
Rồi nào là áo giáp, kiếm cung,
Ngựa binh Tần Thủy Hoàng mà... ngao ngán!
Giáo dục gì đây? Vong bản hay ngu nô?
Lịch sử chim Việt, cành Nam,
Bản sắc văn hiến bốn ngàn năm chẳng lẽ đã lu mờ
Hay xương máu tổ tiên
Thời đại kim tiền đã trở thành phế mục?
Đà Lạt đã đau buồn vì rừng thông dần biến mất
Bây giờ càng buồn thêm du nhập rác lai căng
Em không thấy sao
Khuôn mặt em dị hợm biết chừng nào
Đã biến dạng
Bởi hằng trăm công trình kiêu căng ô trọc
Cái chân của lợi nhuận đã đạp đền thờ mỹ học!
Cái bàn tay dung phàm sờ lấm khiết băng thơ!
Ôi! Đà Lạt hôm nay, cái lạnh đã trốn đi
Và mù sương giữa ngàn thông
Đã bị chiên xào, ăn nhậu
Ngàn hoa vẫn còn,
Còn khoe sắc hơn thuở trước
Nhưng tợ như hoa ni lông, hoa giấy - thiếu hồn hoa
Đâu rồi con đường hoa anh đào?
Đâu rồi con đường mimosa?
Đâu rồi phấn thông vàng gieo tơ lũng quạnh?
Và đâu rồi ly cà-phê Tùng chiều sương thấm lạnh?
Nhớ chiếc xe thổ mộ
Nhớ chú ngựa già khuya đêm lọc cọc
Gõ cô đơn, hiền triết giấc trầm tư
Thi sĩ quay lưng do khô cạn ngôn từ
Nhạc sĩ lặng câm,
Vì âm vọng đại ngàn không còn tiếng lòng đa tình nữa
Họa sĩ bẻ cọ, quăng màu vì núi rừng trơ trẽn
Văn sĩ ra đi vì sơn nữ mặc thời trang!
Ôi! Hãy cứu em, người ơi!
Đà Lạt thuở huy hoàng
Hay lịch sử đã qua trang
Giấy mòn kim bản vị?
Khóc một lần, đại ngàn!
Triệu năm sau không còn nữa?
Sương đã rơi đi chẳng vỡ giọt bao giờ?
Vĩnh biệt hồn, vĩnh biệt thơ
Chào Lang Biang!
Vĩnh biệt ngươi, chẳng lẽ?!
Giữ bản sắc là việc làm, có thể?
Bức tranh đại ngàn nét cọ lặng chờ trăng?
Ai là người bút nhuận đóa nhân văn?
Huyền Không Sơn Thượng
Ngày mưa lũ - 18/10/2011
Minh Đức Triều Tâm Ảnh
-----------------------------------------
Tổng Thư Ký Hội Sử Học Việt Nam – Ông Dương Trung Quốc
ĐÀ LẠT KHÔNG THỂ LÀ THỦ PHỦ CỦA MỘT TỈNH
Tố Minh (thực hiện)
Uyên bác, tâm huyết và thẳng thắn, cởi mở - nhà sử học Dương Trung Quốc – Tổng Thư Ký Hội Sử học Việt Nam; thành viên ủy ban văn hóa, giáo dục, Thanh thiếu niên của quốc hội; thành viên Hội đồng di sản quốc gia, đã dành riêng cho phóng viên Báo Lâm Đồng cuộc trao đổi về một Đà Lạt (ĐL) phát triển. “Cách nhìn rất thiện chí” này sẽ cung cấp nhiều ý tưởng cho các nhà lãnh đạo và bạn đọc một hướng tư duy mới.
1. PV: Là nhà khoa học, Ông quan niệm như thế nào về một đô thị Đà Lạt?
2. PV: Nghĩa là ông muốn nói tới thành phố Đà Lạt vô hình trung đánh mất ưu thế của mình?
3. PV: Vậy theo ông đâu là đích thực của một Đà Lạt tiềm năng để có thể nhanh chóng phát huy phát triển trong thế bền vững?
Nhưng trước hết, phải khai thác những gì đã có rồi mà nó đang bị mai một, đang bị mất đi. Tôi lấy ví dụ về sinh thái, đấy cũng là góc nhìn văn hóa. Nếu nhìn cái cây chỉ tính tỷ lệ che phủ thì chúng ta không đặt nó như là yếu tố văn hóa. Phải nhận biết đâu là những đặt trưng của Đà Lạt và khai thác nó. Chúng tôi cũng ghi nhận việc Đà Lạt đang hướng tới thành phố hoa, hướng tới một thành phố những nông sản đặc sản địa phương… nhưng tôi trở lại làm thế nào để khai thác nó. Muốn trở lại những giá trị đã có, chúng ta phải vượt qua được cái ngưỡng trong nhận thức là di sản của chế độ cũ. Chúng ta mặc cảm về chế độ nặng nề mà quên rằng di sản ấy là di sản của nhân dân, của dân tộc mình và kể cả di sản của nhân loại nữa. Tôi cho rằng, có những giá trị tự đánh mất và ta tự khuôn mình trong quan niệm Đà Lạt là thủ phủ của Tỉnh Lâm Đồng. Điều đó rất lãng phí, lãng phí nhiều. Thí dụ giáo dục, nhìn lại lịch sử rõ ràng đà lạt là trung tâm giáo dục của Miền Nam, rộng hơn nữa là của cả nước, của Đông Dương và cả khu vực, nhờ ở đây có đặc thù về vị trí địa lý và sinh thái. Đà Lạt có nhiều trường học rất nổi tiếng, tại sao ta không phục hồi trường học ấy, thậm chí với học hiệu ấy; phục hồi lại thương hiệu của nó (thí dụ Couvent Des Oiseaux Trần Hưng Đạo…) Ta giữ lại những cái đó còn là nối kết cái truyền thống lâu dài, cộng đồng cựu học sinh sẽ về tham gia với thành phố. Và cũng đừng nghĩ giáo dục chỉ phát triển giáo dục bên trong và phát triển bên ngoài. Phải khai thác hình thức học ngắn hạn, du khảo mùa hè, mùa đông của các nước khác, có thể mở các lớp học ngắn ngày về Tây Nguyên học … không nhất thiết có ngay trường đại học lớn.
Rõ ràng, chúng ta đặt Đà Lạt đúng tầm vóc của nó thì Đà Lạt hoàn toàn có điều kiện đúng quan điểm địa lý và trung tâm văn hóa của khu vực Đông Nam Á. Nhìn cả vùng Đông Nam Á kể cả Thái Lan, và rộng hơn nữa thì không có nơi nào thuận lợi để có điều kiện xây dựng thành phố mang tính quốc tế bằng Đà Lạt. Tại sao ở Đà Lạt không xây dựng một trung tâm đào tạo và huấn luyện thể thao quốc gia, một trung tâm y tế của khu vực? Nếu có ở Đà Lạt, Việt Nam không phải ra nước ngoài mà ngược lại các nước sẽ đến Đà Lạt cùng với du lịch.
Đà Lạt đương nhiên là sản phẩm văn hóa phương Tây văn hóa của Pháp nhưng chúng ta rất trân trọng nhưng cũng đừng khuôn vào đó mà phải quốc tế hóa, hội nhập với thế giới. Nếu có một ứng xử, có quan điểm không “mở” thì mãi mãi tự trói mình vào trong khuôn ấy. Anh phải chứng minh được rằng, nếu có một cơ chế tốt hơn thì mọi cái phải tốt hơn, không riêng gì Đà Lạt mà cả những lợi ích lớn của nhà nước ở khu vực này.
4. PV: Xu thế phát triển ngày nay trên mọi lĩnh vực là phát huy tính liên kết, Ông cho rằng Đà Lạt cần theo hướng nào?
5. PV: Và theo hướng “mở” Đà Lạt là Tây Nguyên đồng thời là cầu nối của Tây Nguyên?
6. PV: Nguồn lực không quan trọng bằng cơ chế, vậy đâu là một cơ chế cho một Đà Lạt phát triển như quan điểm của Ông ?
---------------------------
BÀI PHÁT BIỂU CỦA ÔNG NGUYỄN KHẮC THUẦN
NHÀ SỬ HỌC VIỆT NAM
Thưa quý vị và các bạn trước hết tôi xin cáo lỗi vì sáng nay tôi làm việc ở Bình Dương rồi trưa mới từ Bình Dương ra sân bay Tân Sơn Nhất chiều mới tới ở đây! Ở đây, không phải chỉ là sự chậm trễ mà quan trọng hơn là sự thiệt thòi vì buổi sáng tôi không được nghe ý kiến của quý vị. Tôi hy vọng qua nhiều nguồn thông tin khác nhau thì tôi sẽ biết được nội dung ý kiến của quý vị và các bạn đã nói trong buổi sáng.
Lúc đầu, tôi rất ngạc nhiên về sự ra đời của XQ Sử Quán. Bởi vì ngay cả tên gọi đã gắn liền với một ngành học vốn dĩ nó đang có xu hướng bị đánh giá ngày càng thấp, có người yêu quý say mê xã hội thì nồng nàn với ngành khoa học khác. XQ Sử Quán xuất hiện như một sự thử thách rằng cái đơn vị này cái công ty này sẽ nói với Đà Lạt nói với Việt Nam sẽ nói với lịch sử rằng: Sử vẫn còn, vẫn được yêu quý
Hôm nay, tôi cũng chưa thật rõ lắm về những nội dung chúng ta thảo luận buổi sáng tuy nhiên tôi sẽ nói theo suy nghĩ của cá nhân tôi. Thật sự mà nói đây là một thành phố đặc biệt, Việt Nam ta có khá nhiều nơi nghỉ mát mà có không khí mát như Đà Lạt ví dụ như Sapa, ví dụ như một số vùng ở bắc Tây Nguyên và Trung Tây Nguyên. Thế nhưng Đà Lạt tương đối đặc biệt vì đặc biệt bắt đầu tự sự ra đời và mô hình chính trị của thành phố này và đặc biệt từ mô hình kiến trúc của thành phố này. Nhiều người hay nói tới bác sỹ Yersin nhưng kì thực người đầu tiên cần phải nói tới đó là Nguyễn Thông. Ông Nguyễn Thông là người phát hiện ra đất này đầu tiên và sau đó mới là toàn quyền Pháp thế nhưng mà vấn đề không phải là ai mà vấn đề là ở chỗ những con người đó bằng tất cả những tình cảm và khả năng của mình đã biến vùng đất vốn dĩ rất lặng lẽ này thành một vùng đất có sự hấp dẫn mạnh mẽ đối với các du khách trong và ngoài nước. Nhiều người nghĩ rằng đây là thành phố để người ta hưởng tuần trăng mật, nhưng kì thực tuổi nào đến đây cũng đều thích cả. Vậy thì tạo ra được Đà Lạt cũng như tạo ra một cái cực kì đặc biệt của Việt Nam, cái điểm đặc biệt của thành phố này là nó có giá trị không chỉ về du lịch nghỉ mát đơn giản mà quan trọng hơn nó là một trung tâm văn hóa lớn của Việt Nam.
Tôi đã đi nhiều nước trên thế giới và tôi thấy rằng họ cũng chú trọng đến những vùng đất có khí hậu tương tự như thế này nhưng họ xây dựng khác. Tôi lấy ví dụ như Côn Minh của Trung Quốc chẳng hạn, Côn Minh xét về địa lý về đất đai thì lấy Đà Lạt nhân lên 1000 lần sẽ ra Côn Minh. Côn Minh lớn lắm rất đẹp và phong phú nhưng nhà cửa xây dựng ở đó hoàn toàn khác, quy hoạch mà nói thì rất chặt chẽ có điều nó không giống Trung Quốc cũng chẳng giống Phương Tây còn Đà Lạt của chúng ta có đặc trưng riêng của Đà Lạt từ những năm cuối thế kỉ XIX đến bây giờ Đà Lạt đã để lại một dấu ấn sâu sắc cho nên nếu như chúng ta đến một cửa hàng lưu niệm nào đó nhìn một ngôi nhà mà người ta làm từ gỗ - quà lưu niệm, nhìn một cái biết ngay là nhà của Đà Lạt và đó chính là điều mà chúng ta cần suy nghĩ. Thế thì, XQ Sử Quán làm sao góp phần với Đà Lạt góp phần với Lâm Đồng để giữ mãi trước hết là bản sắc độc đáo của kiến trúc Đà Lạt. Hiện nay, tôi được biết là trên đường Trần Hưng Đạo có một số ngôi nhà hoặc cũ hoặc mới tôn tạo hoặc mới xây dựng thế nhưng mà những ngôi nhà như vậy cần nhiều hơn nữa ở Đà Lạt những kiến trúc như vậy. Người ta đến ở không phải ai cũng thích cái nhà phố, không phải cái nhà bề ngang 4 mét bề dài bao nhiêu mét đó cứ thế chen chúc nhau người ta không thích đâu. Đó bất quá chỉ là đáp ứng cái nhu cầu của một xã hội ngày càng đông đúc. Nhưng Đà Lạt không dừng ở đây tôi tin rằng đến một lúc nào đó chúng ta sẽ có những mở rộng và cái mở rộng đó phải hợp lý, hợp lý ở đây không phải chỉ là tạo ra một sự chặt chẽ trong quy hoạch mà hợp lý ở đây còn tỏ rõ cái kết cấu của một lịch sử lâu dài, Đà Lạt khác hẳn những nơi khác, đừng biến Đà Lạt thành một chi nhánh của Sài Gòn. Đà Lạt bây giờ nhiều nơi giống Sài Gòn lắm! Phải làm sao để Đà Lạt ra Đà Lạt vậy thì XQ Sử Quán không phải là cái nơi để mà quy hoạch Đà Lạt nhưng tiếng nói của một đơn vị có ích có uy tín như XQ tôi tin rằng sẽ được nghe, nói cho ngay để cho nhà nước nghe thì không dễ đâu nhưng nói mãi thì người ta cũng nghe. Chính cả ông bộ trưởng trong việc không cho nhân dân nhiều người còn cho rằng ông nói như vậy là phạm pháp là sai lầm là vi phạm quyền con người. Cái gì cũng có phản ứng. Nhưng tôi tin rằng tiếng nói của cơ quan có uy tín tiếng nói của những người chân thành thì sớm muộn sẽ được nghe chúng ta sẽ có một Đà Lạt nó thật là Đà Lạt để người ta tới đây người ta sẽ thấy rằng có gì đó mới hơn khác hơn lạ hơn chứ không phải đến một chi nhánh của Hà Nội của Sài Gòn đó là cái thứ nhất.
Cái thứ hai: Tôi muốn nói là Đà Lạt nên có một cái biểu trưng. Ở đây thì chúng ta cần có biểu trưng và nhiều nơi có biểu trưng, nhưng nói cho hay biểu trưng phải suy nghĩ thật kỹ. Lần tôi đi nước ngoài về ngồi trên xe thành phố Hồ Chí Minh ngay sân bay Tân Sơn Nhất tôi ngồi trên xe và tôi nói “cái đứa nào mà dựng cái đống sắt vụn lên thế này hả?” Nó chẳng khác gì cửa hàng bán sắt vụn, nó xấu quá, nó không giống cái gì cả, cái đó là cái không được, đã chọn thì phải chọn cho đẹp. Hai lần tôi nói vài tiếng nói rất mạnh mẽ. Lần thứ nhất, tôi nói khi tôi được mời họp ở thành ủy TP HCM, tôi nói không có cái tượng nào của cụ Hồ xấu như cái tượng trước UBND hoặc trước cửa thành ủy thành phố HCM vì tả bác Hồ mặc cái áo pizama ôm đứa con nít ngồi ở ngoài đường. Tôi đi với người nước ngoài họ nói rằng đó không phải là tượng của lãnh tụ (Xin lỗi đó là tượng của người hành khất) nhưng giờ trở thành tượng linh thiêng rồi thì ai thay đổi được nhưng kì thật đó là điều phải cân nhắc. Không ai nói rằng ông đó là ông dở. Ông ấy là một nhà điêu khắc thiên tài, cái đẹp của bức tượng đó không ai phủ nhận nhưng có điều nó đẹp ở nơi khác chứ không để ngoài đường, một cô gái đẹp bận bộ đề ngủ đẹp nhưng vui lòng ở trong phòng, đi ra khỏi phòng thì nó đã xấu rồi huống chi đi ra ngoài đường cho nên phải chọn cái biểu tượng và nhiều người họ chọn biểu tượng theo cách riêng của họ có người nghĩ tới một loại hoa nào đấy biểu tượng của thiên nhiên. Đà Lạt chọn hoa gì đấy? Có người nói rằng hãy chọn nhân vật đại diện cho vùng đất này để làm biểu trưng của thành phố, tôi nghĩ rằng tùy, tôi đến thành phố Côn Minh của Trung Quốc - tôi trở lại vấn đề này chút xíu – tôi thấy một hình tượng đó là hình tượng một con trâu mẹ bị con cọp trèo lên người ăn thịt mà con trâu mẹ gồng mình để cho con cọp ăn thịt và để con trâu con chạy thoát và cái biểu tượng này để tên là tình mẫu tử. Đất Côn Minh ngày xưa là đất hoang dại, nơi đó có nhiều thú dữ ta thấy đề cao chủ yếu vẫn là cái tình cái nhân nghĩa, cho nên cái tình mẫu tử này từ hình tượng con trâu chẳng lẽ con người lại thua con trâu hay sao nên phải học, học đến nơi đến chốn và tôi đến đó tôi xem tượng đồng tôi thích lắm. Nhân đó tôi thấy họ làm cái tượng con bò, người nào cũng đến sờ con bò chút mà toàn sờ chổ hiểm không à, đây là cái biểu trưng của người Pháp nhưng rõ ràng họ cũng có cái tín vật đó là cái đất dữ dội, khó mà yên ổn khi tôi đến nơi thì cái máu xưa giờ tôi hay thích coi phong thủy thì xưa giờ tôi vẫn hay làm, tôi nói cái đất này không bao giờ yên, đây là cái lối xung đột mà xung đột từ ngoài vào và xung đột từ trong ra, cái đất New York, tôi nghĩ rằng cái đất đó họ cũng chọn cách riêng của họ. Tôi nghĩ rằng Đà Lạt chọn cái biểu trưng riêng của Đà Lạt tôi nghĩ rằng tiếng nói của XQ Đà Lạt Sử Quán là rất quan trọng. Là người nghiên cứu và giảng dạy về lịch sử tôi nghĩ rằng tiếng nói của các bạn nhất định sẽ là tiếng nói được lưu ý, được lắng nghe được nghiên cứu được chọn lọc theo cách của những nhà lãnh đạo đó là cái vấn đề thứ 2 tôi muốn nói là: Hãy biến Đà Lạt thành một thành phố đặc trưng
Cái thứ 3: Bây giờ làm thế nào để thu hút Đà Lạt? XQ có cách của XQ. Bây giờ nói đến tranh thêu thì không ai quên XQ, đi khắp từ Bắc vào Nam đến sân bay nào cũng thấy có XQ và bức tranh đã đẹp rồi, và tôi nói thật tôi hay đi giảng về văn hóa giao tiếp tôi thấy rằng văn hóa giao tiếp của những người bán tranh XQ là rất đáng khen ngợi. Mình tự dưng không mua cũng thấy mình đẹp hẳn ra, thấy đáng yêu là đằng khác, người ta chỉ chào mình một cái thôi mà tôi cảm thấy tôi yêu đời hẳn ra. Hình như mình không phải khoảng bảy mươi mấy nữa mà mình như trẻ hơn. Cho nên, đấy là cái mà XQ Sử Quán làm được, người mà có cái giao tiếp, người mà nói tiếng nói đó thì nhất định sẽ được người ta chú ý.Tạo ra cái gì đó có sức hút đối với Đà Lạt, sức hút này người ta từ xa tới ta nhìn cái kiến trúc ta yêu quý rồi, ta từ xa tới ta có một cái biểu trưng để người ta chụp hình. Tôi đã đến Đà Lạt và tôi đã chụp hình tại đây, một cái biểu trưng thật đẹp. Ai đến Trung Quốc hãy chụp hình ở Vạn Lý Trường Thành nhưng Vạn Lý Trường Thành hơi lôi thôi. Họ làm một cái bia, họ đề là tôi đã đến Vạn Lý Trường Thành nhưng lại treo cái áo rách lên đó, phải đưa tiền họ mới cất cái áo rách để cho mình chụp hình. Lực lượng ăn mày của Trung Quốc thì vô cùng hùng hậu và lực lượng móc túi thì cũng rất nhiều, nhưng đã chọn một địa điểm hay, chọn một biểu trưng đẹp cho người ta tới Đà Lạt chọn một biểu trưng. Nếu đẹp thì khi người ta cưới người ta đến đây chụp hình thì cái này tôi nghĩ rằng các bạn sẽ nghĩ ra được và ngoài cái kiến trúc, ngoài cái biểu trưng thì phải tạo ra cái ăn. Ta tới đây ta phải ăn cái gì? Nói đến cái ăn không quan trọng mà phải tạo ra một cái văn hóa ẩm thực đặc biệt của nó để người ta tới người ta yêu người ta thích, cái này thì bây giờ là lúc chúng ta cần phải tính toán. Việt Nam ta hay có những bài toán kinh tế phải đi lên như thế nào nhưng tôi gặp tất cả các nhà nghiên cứu trên thế giới thì họ nói rằng:“Tại sao Việt Nam không biến mình thành cái bếp của thế giới?” Có nơi thì nói rằng đất nước họ là thùng dầu của thế giới, Có nơi thì nói đó là cái kho của thế giới. Nhưng ẩm thực thì người ta khen Việt Nam lắm. Tại sao Việt Nam không biến mình thành cái bếp? Cái bếp Việt Nam nó lớn quá, nói bếp Đà Lạt ta đến đây ta ăn cái gì, ta đến đây ta nghĩ, nên nhớ rằng những người đến đây là những người có tiền, đi tuần trăng mật có tiền, đi du lịch có tiền vậy thì cần có món ăn gì đó để tỏ rõ đây là Đà Lạt. Và cái này tôi nghĩ rằng nó không phải là cái nhiệm vụ của XQ nhưng tôi tin rằng XQ nói thì Đà Lạt hiểu và cái nữa là người ta về thì người ta có cái gì đó để mua về, Việt Nam ta có cái tệ nhất là cái hàng lưu niệm. Cái hàng lưu niệm là ta cần lưu ý có cái gì đó để thành Đà Lạt.
Có một số nước không để ý như nước Mỹ, cái hàng lưu niệm của nó chán ơi là chán. Tôi đứng ngay tượng Nữ Thần Tự Do tôi rất thích, nhưng tại nơi bán tượng Nữ Thần Tự Do thì chẳng tượng nào giống tượng nào làm lung tung beng cả lên. Hỏi ra thì họ bảo làm đại khái vậy thôi bên Mỹ họ chỉ quan tâm làm thế nào ra tiền chứ không quan tâm những vấn đề khác. Ta thì khác, người ta đi du lịch mà không có lý do để người ta tiêu tiền người ta phải ăn và phải tiêu tiền, bán hàng lưu niệm. Nói đến một công nghệ quảng cáo và bán hàng lưu niệm, nó không chỉ mà nó như một công nghệ đàng hoàng, tranh XQ thì rất đẹp và phải nói rằng phục vụ cho những nơi sang trọng thì nếu mà có được một bức tranh của XQ thì tuyệt vời, tôi đi ngang thấy cái tranh và nghĩ rằng giá mình có cái nhà như thế để bức tranh này vào thì tôi thích lắm. Tối ngày ra đứng đó mà chụp hình bởi vì nó đẹp quá đi nhưng mà cái đó nó phục vụ cho những đối tượng đặc biệt cần thiết và đặc biệt có điều ta cần có những cái phục vụ cho các đối tượng khác họ mua về họ có thể mang đi được và họ có thể sử dụng lâu dài. Được thế, thì tôi sang Mỹ tôi thấy họ có cái giống như cái Ipad thì tất cả những gì là mặt hàng nổi tiếng của họ thì họ cho vào đấy và khi ta mua cái đó về ta mở ra xem, nó có khoảng 40 ngàn bức hình. Tranh của XQ Sử Quán liệu có đưa vào đó để quảng cáo nghệ thuật để người ta biết rằng thêu là như thế đấy và có cách gì đó để người ta hiểu hơn về tranh thêu của XQ. Bởi vì thêu thì lâu lắm rồi, ở Hà Nội có Tú Đình để thờ hàng thêu, và người ta thờ ông tổ nghề thêu người ta kính trọng ông tổ nghề thêu. Nhưng mà thêu ngày xưa là khác, bây giờ ở đây tôi thấy có thêu nổi và cái thêu nổi này ở đây nó tuyệt vời nó độc đáo và tuyệt vời lắm và hay có làm sao có thể mua được, các bạn làm sao để người ta có thể mua được và mang đi được vì vấn đề không phải là doanh thu của các bạn, cái đó không phải đâu nó quan trọng nhưng không phải là cái quan trọng nhất, cái quan trọng nhất là phải nói được cái hình ảnh của Đà Lạt cái hình ảnh của nghề thêu. Hình ảnh của một nhận thức văn hóa hiện đại, đó là cái mặt hàng lưu niệm. Trong tương lai, các bạn cứ phát triển những gì các bạn có vì các bạn có nghề nghiệp có nghệ thuật riêng của các bạn. Nhưng tôi nghĩ không phải đưa cái nghề nghiệp đó đến với mọi người bằng nguyên tác mà đến với mọi người bằng hình thức gọn hơn nhẹ hơn và phong phú hơn. Cái cách của người Mỹ làm tôi thấy nó cũng hay tôi sang đó và tôi không có thời gian đi xem phong cảnh toàn bộ và tôi cầm cái đó tôi xem thì 44 ngàn bức ảnh đó nó có đầy đủ hết. Ví dụ như tôi vào thư viện của cố tổng thống Reagan, mình cứ nghĩ rằng thư viện của tổng thống thì đồ sộ lắm kì thực nó chưa bằng một góc nhỏ của thư viện tôi, ông không có nhiều sách có điều ông được giới thiệu một cách trang trọng sách của ông viết thì so với ông Nguyễn Đắc Xuân ở đây thì không thấm vào đâu được nhưng rõ ràng ông Reagan đã để lại hình ảnh rất là đẹp. Cái thư viện nằm trên ngọn đồi cao và họ mời đi tham quan giới thiệu mà chẳng lấy một xu nào cả.
Vậy thì ta từ thực tiễn của họ làm sao để giới thiệu người ta biết XQ chủ yếu là qua sân bay và đi đến một số nơi như Hội An, Hội An thì không có sân bay nhưng ra Đà Nẵng thì đến Hội An và đến Hội An thì ta đi tham quan nhưng làm sao để đưa một tranh của XQ về với nước ngoài thì đấy là cái các bạn cần quan tâm có cái lớn có cái đẹp có cái hay có cái giá trị nhưng phải chuyển tải tất cả cái đó đến với mọi người thì chúng ta là người của muôn người, XQ phải là người của muôn người, khắp thế giới phải biết đến XQ đừng nghĩ rằng đó là vì XQ mà hãy nghĩ rằng đó là một sản phẩm văn hóa của Đà Lạt văn hóa của Việt Nam là một dấu ấn. 20 năm các bạn làm được như vậy tôi rất cảm kích, và có cái nơi để mà lưu giữ như ngôi nhà di chúc thì đó mới hay làm gì cũng có trước có sau trên thì có các bậc tiền bối dưới thì có các cháu thiếu nhi tôi rất thích các cháu vì đó đúng là thế hệ tương lai, ai làm được điều đó trên kính dưới nhường mở đường cho lớp sau thì người đó sẽ thành công. Tôi rất cảm kích tôi lạc đề một chút. Trước khi tới đây tôi có dự kỉ niệm 50 năm nhà hát Bông Sen, đó là một nhà hát mà chúng ta biết rằng nói về nghệ thuật ca múa nhạc của Việt Nam là nói tới nhà hát Bông Sen nơi sản sinh ra những tên tuổi lớn như Trần Hữu Trang, Lê Hữu Phước, Xuân Hồng… Nhưng kỉ niệm 50 năm họ tôn vinh những bậc tiền bối, tôn vinh những người đã có một quá trình cống hiến lâu dài, ví dụ như Tô Lan Phương rồi sau đó họ giới thiệu lớp nhỏ, đến khi tôi thấy cái bầy vịt con chạy lon ton lên múa thì tôi không dừng lại được cảm xúc nữa, tôi đứng dậy tôi vỗ tay vậy thì Tạ Hùng và Phương Linh tức là Giám Đốc và Phó Giám Đốc biết tôn kính người đi trước và biết đào tạo người đi sau. Ai mà đào tạo được người sau thì họ sẽ sống mãi trong lòng nhân dân
Tôi xin có vài lời hơi dài một chút xin cảm ơn.
ĐÀ LẠT TRONG TÂM TƯỞNG MỘT NGƯỜI Ở XA
Phát biểu của Nguyễn Đắc Xuân
Tôi sinh ra ở Huế, nhưng lớn lên ở Đà Lạt. Do hoàn cảnh gia đình tôi đã xa Đà Lạt từ năm 17 tuổi. Tuy nhiên gia đình mẹ và các em tôi vẫn sống ở Đà Lạt cho đến ngày nay. Từ ấy, trừ 9 năm đi kháng chiến (1966-1975), tôi vẫn thường xuyên về Đà Lạt với mẹ với Đà Lạt - quê hương thứ hai của tôi. Tôi mang cái giọng nói Đà Lạt đi khắp nơi, làm một người cầm bút xứ Huế nghiên cứu triều Nguyễn mà nói tiếng Đà Lạt. Tôi cũng được may mắn, Đà Lạt là đất Hoàng triều cương thổ, từng là Thủ phủ thứ hai của ông vua cuối cùng triều Nguyễn, nên lịch sử Đà Lạt chiếm một phần quan trọng trong sự nghiệp cầm bút của tôi. Cho nên hồn tôi luôn nở hoa với những thành tựu mới của Đà Lạt và se thắt với cái mộng mơ của Đà Lạt đã bị cuốn bớt đi trong cơn lốc công nghiệp hóa-hiện đại hóa cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI nầy. Những ưu tư của tôi về Đà Lạt, tôi đã thể hiện trong một số bài viết đã xuất bản. Tôi cũng đã trao đổi với báo chí, với các nhà làm quy hoạch quan tâm đến Đà Lạt. Tôi đã đọc nhiều báo chí, nhiều tham luận khoa học về Đà Lạt hướng đến tương lại, tôi rất thấm thía với các thông tin: Đà Lạt trong xu thế phát triển thiếu quy hoạch, thiếu định hướng, nhiều cái được nhưng cũng có nhiều cái mất. Tôi thấy tôi không có ý tưởng gì mới hơn những gì đã có trên báo viết và báo điện tử cho nên tôi không dám viết gì thêm về các chủ đề ấy nữa. Trong cuộc gặp gỡ nầy tôi xin phép được bày tỏ một vài suy nghĩ cá nhân của một người con ở xa Đà Lạt.
a) Quy hoạch cho một địa phương thường thiếu căn cứ vào vị thế của địa phương ấy trong tương lai cho nên nhiều bản quy hoạch làm xong thường bỏ vào ngăn kéo chứ không thực hiện được hoặc đem ra thực hiện thì gây trở ngại cho vị thế mới đích thực của địa phương ấy;
b) Xác định vị thế của địa phương trong tương lai cũng thường mang tính duy ý chí, thiếu căn cứ vào thế mạnh đích thực của nó trong thế kỷ mới nên thường bị thực tế vượt qua tạo nên tình trạng mất phương hướng;
c) Tư duy của các nhà lãnh đạo địa phương và các chuyên gia quy hoạch địa phương không thoát ra khỏi tư duy địa phương nên khi đất nước hội nhập quốc tế, hội nhập vùng, địa phương đâm ra lúng túng, không tạo được những bước đột phá để đuổi kịp yêu càu hội nhập;
Từ những thực tế đó tôi nghĩ về Đà Lạt quê hương thứ hai của tôi trong thế kỷ mới: Vị thế trong vùng, vị thế quốc tế của Đà Lạt trong tương lai là gì? Thế mạnh đích thực của Đà Lạt trong thế kỷ mới có phải khi hậu mát mẻ, địa thế đa hình thái, thiên nhiên cây cỏ tốt tươi, thương hiệu “Đà Lạt mộng mơ” nữa không? Khai thác thế mạnh của Đà Lạt phải quy hoạch mở rộng Đà Lạt như thế nào? Đại gia nào, quốc gia nào sẽ cùng với Việt Nam khai thắc thế mạnh đó của Đà Lạt? Đến nay tôi vẫn canh cánh bên lòng suy nghĩ thứ hai nầy.
Trên đây chỉ điểm xuyết một vài trong nhiều hạn chế về mặt sắp đặt trưng bày của XQ Đà Lạt. Nếu có người có chuyên môn góp ý và XQ chấp nhận thì việc sửa chữa điều chỉnh không có gì khó cả. Ví dụ nguồn hiện vật quý giá nầy được trưng bày theo chủ đề thường thấy ở các bảo tàng như Đà Lạt đất nước và con người: Thiên nhiên đa hình thái. Kiến trúc Đà Lạt. Con người Đà Lạt. Kinh tế xã hội Văn học Nghệ thuật Đà Lạt. Đà Lạt trong lòng dân tộc. Đà Lạt Thủ phủ thứ hai của nhà Nguyễn. Đà Lạt trong tâm trí người ngoại quốc. Chen giữa những hình ảnh xưa là các tác phẩm thêu nghệ thuật của XQ thì thú vị biết bao!
Với công trình văn hóa nghề nghiệp thực hiện trong 20 năm, với hàng trăm nghệ sĩ, nghệ nhân tham gia, sử dụng nhiều chục tỷ đồng, hằng ngày có hàng chục đoàn khách trong và ngoài nước đến tham quan du lịch, tôi không có đủ thời gian để khảo sát, nghiên cứu kỹ nên những ý kiến nhận xét trong suy nghĩ thứ tư nầy của tôi mang tính chủ quan rất mong được các bậc thức giả và XQ Đà Lạt thông cảm và chỉ giáo cho những chỗ bất cập.
*
* *
Bao năm xa cách nhớ về Đà Lạt, bây giờ được ngồi ở đây, cách khu đất vườn hồng cũ của mẹ tôi không xa, nói chuyện về Đà Lạt. Thiêng liêng làm sao! Trong giờ phút nầy trong đầu tôi ẩn hiện cảnh trí Đà Lạt mộng mơ những năm Năm mươi của thế kỷ trước - thời tôi cắp sách đến trường Đa Phước. Những hình ảnh ấy trộn lẫn với hình ảnh Đà Lạt xưa, hiện vật quý đặt trong các đình tạ hao hao Huế trong XQ Đà Lạt Sử Quán này. Hình như có một sợi dây vô hình nào đó đã nối những hình ảnh ấy lại với nhau. Trong thực tế chuyện ấy đã diễn ra và cũng sẽ diễn ra. Nhưng trong giờ phút nầy tôi cũng như quý vị ngồi ở đây đang đề cập đến một việc chưa có, tưởng tượng đến một Đà Lạt trong thế kỷ mới. Trong mỗi người chúng ta đều nuôi dưỡng một hình ảnh Đà Lạt riêng trong tâm trí của mình. Tôi cũng thế. Năm nay tôi đã 75 tuổi, tôi không hy vọng còn có có hội được thấy một Đà Lạt – quê hương thứ hai của tôi hội nhập quốc tế trong tương lai ra sao. Tuy nhiên, với một chút kinh nghiệm nghiên cứu lịch sử văn hóa Huế, tôi tin những gì XQ đang có, đang làm sẽ được sàn lọc và sẽ tồn tại với Đà Lạt trong thế kỷ mới.
Đà Lạt, ngày 22-10-2011
N.Đ.X.
-----------------------------
Trả lời BÀI PHỎNG VẤN ĐÀ LẠT
Nguyễn Đắc Xuân: So với Huế, tôi chưa có nhiều bài viết về Đà Lạt. Nhưng như cô nói: Đà Lạt là quê hương thứ hai của tôi nên tôi rất ưu tư về Đà Lạt. Tôi vui với những thành quả mới của Đà Lạt, đồng thời tôi cũng xót xa với những gì quý giá của Đà Lạt đã mất đi. Đà Lạt bây giờ có nhiều công trình mới, nhiều nhà cao tầng, nhiều khách sạn sang trọng, nhiều con đường trải nhựa sạch sẽ, dân đông hơn gấp bội, đời sống dân chúng khá giả nhưng đồng thời mỗi lần lên Đà Lạt tôi không khỏi xót xa vì nhiều không gian quý giá đã trở thành đất ở một cách tùy tiện, nhiều cánh rừng thông vô giá bị đốn hạ để lấy đất dựng nhà ny-lon trồng hoa, nhiều công thự, biệt thự kiến trúc tiêu biểu của Đà Lạt đã bị triệt phá hay làm biến dạng, đánh mất cái bản sắc của kiến trúc Đà Lạt (kiến trúc Pháp cổ hòa quyện với kiến trúc của người Thượng Lâm Đồng), đặc biệt tôi ít được gặp người Đà Lạt cũ, thay vào đó là người nhập cư từ các tỉnh nam bắc miền Trung. Cái hiền hòa, hồn nhiên của người Đà Lạt không còn nữa…
Nguyễn Đắc Xuân: Dưới con mắt của một người nghiên cứu lịch sử, văn hóa, cái tính cách của Đà Lạt tạo nên bởi nhiều yếu tố. Con người và thiên nhiên. Về con người ít nhất có 4 loại: Người Pháp cai trị, tư sản Việt Nam, gia đình vua Bảo Đại, dân Thượng bản địa và dân Việt ở miền Trung (có một phần miền Bắc). Về thiên nhiên núi đồi, rừng thông, suối hồ rất thơ mộng, khí hậu mát mẽ. Đà Lạt từng mệnh danh là một “Petit Paris” (Ba Lê nhỏ), được qui hoạch và cai trị rất bài bản, trật tự, văn minh. Dân chúng Việt Nam dù là người lao động được sống trong khí hậu ấy, trong xã hội trật tự, tươm tất, lịch sử, văn minh ấy dần dần họ hình thành nên bản sắc người Đà Lạt không còn giống với bất cứ một tỉnh thành nào khác của Việt Nam mà họ đã xuất thân. Tuy không phải là Kinh đô triều Nguyễn, nhưng Đà Lạt từng được sử dụng làm Thủ phủ của Chính phủ do Cựu hoàng Bảo Đại làm Quốc trưởng (1949-1954), thuộc đất Hoàng triều Cương thổ của Bảo Đại, có dinh thất và lăng mộ cụ Nguyễn Hữu Hào – một người giàu nhất Nam bộ, thân sinh của Hoàng hậu Nam Phương… tạo nên cái không khí hoàng gia. Các nghiên cứu của tôi nếu có phản ảnh được điều gì đó về Đà Lạt có lẽ đậm nét nhất cũng chỉ xung quanh việc vua Bảo Đại và gia đình ông ở Đà Lạt mà thôi.
Nguyễn Đắc Xuân: Vâng, tôi cũng đã thấy tính cách vua chúa cung đình đó ở đây. Tôi rất vui. Cám ơn XQ Đà Lạt Sử Quán đã sử dụng những ý tưởng của tôi.
Nguyễn Đắc Xuân: Ở Đà Lạt cũng như nhiều địa phương khác, muốn học hỏi nâng cao nhận thức, trí thức đều phải thông qua thầy và sách vở. Nói rõ hơn là chỉ có tầng lớp trí thức, văn hóa mới quan tâm đến sách vở chứ dân lao động họ chỉ đọc báo, đọc truyện mà thôi. Đà Lạt là một thành phố cao nguyên tương đối mới. Hiện nay Đà Lạt lại muốn phát triển theo khuynh hướng sẽ trở thành một thành phố văn hóa, du lịch hiện đại. Do đó nhu cầu thông tin, trí thức, sách vở vô cùng cần thiết. Cho nên người Đà Lạt có một tình yêu sách vở là đúng thôi.
Nguyễn Đắc Xuân: Đà Lạt là thành phố hoa. Hoa gắn liền với đời sống người Đà Lạt. Từ một thành phố nghỉ dưỡng của người Pháp nay phấn đấu trở thành một thành phố văn hóa du lịch. Từ gốc cho đến ngọn của Đà Lạt là phải đẹp, phải nghệ thuật, cái gì không đẹp, không nghệ thuật là bị từ chối ngay. Bởi thế có nhiều công trình tốn kém, nhưng thiếu văn hóa, thiếu giá trị nghệ thuật có dựng lên ở Đà Lạt rồi cũng phải giở bỏ. Ví dụ như cụm tượng đài ở bùng binh gần cầu Ông Đạo trước chợ Đà Lạt .v.v.
Nguyễn Đắc Xuân: Nội dung ý tưởng khát vọng của tôi là như thế nhưng ngôn ngữ diễn đạt thì có hơi khác một chút. Nước Việt Nam ta đã có nhiều tỉnh nông nghiệp, thành phố văn hóa lịch sử Việt, nhiều thành phố công nghiệp, thành phố biển, cho nên có thêm một địa phương hao hao như thế cũng không cần thiết nữa. Điều mà lãnh đạo, giới trí thức, người dân cả nước muốn có một Đà Lạt mang bản sắc Đà Lạt hiếm có, không giống ai, có thêm một điểm nhấn trên bản đồ Việt Nam. Đời sống của người Đà Lạt phải sang trọng, quý phái trong một không gian mát mẻ, thơ mộng. Khi người trong nước và người nước ngoài mệt mỏi vì cuộc sống cạnh tranh, vì khí hậu nóng bức, vì tiếng ồn nhức óc, vì sự xô bồ …họ nghĩ về Đà Lạt và ước mong được trở lại Đà Lạt. Nghệ nhân nghệ sỹ XQ hiểu ý tưởng của tôi không sai.
Nguyễn Đắc Xuân: Tôi không dám nhận mình là nhân sĩ của bất cứ địa phương nào. Tôi chỉ là một người cầm bút. Việc nầy tôi đã ưu tư từ lâu, tôi cũng đã nhiều lần trao đổi với các kiến trúc sư thân quen tham gia quy hoạch Đà Lạt. Tôi nghĩ chính quyền Đà Lạt phải làm việc đó, nhưng đợi mãi chưa thấy họ làm hay họ đã làm mà tôi chưa biết. Nay XQ Đà Lạt Sử quán đứng ra thực hiện hay cùng với chính quyền tổ chức hội thảo, tôi rất hoan nghinh và nếu thời gian cho phép tôi cũng sẽ xin tham gia.
Nguyễn Đắc Xuân: Trong hàng chục hội thảo khoa học, tôi luôn đứng về phía phản biện. Với tinh thần xây dựng, tôi phản biện để nâng cao chất lượng khoa học của hội thảo chứ hoàn toàn không có ý chọc gậy bánh xe. Nhiều hội thảo tôi không có tham luận nhưng ban tổ chức vẫn mời để lấy ý kiến phản biện của tôi. Vì thế, trong phản biện tôi luôn nói thẳng không sợ mất lòng. Trong một số trường hợp những công trình dỏm bị tôi đánh đổ họ cũng phản ứng tôi dữ dội nhưng rồi không ai phủ nhận được chân lý nên cái gì dỏm cũng bị đào thải và ý kiến phản biện của tôi vẫn tồn tại với thời gian. Ví dụ như ngày 31-5-2011 vừa qua Thành phố Vinh (Nghệ An) tổ chức Hội thảo quốc gia nhằm chứng minh lăng mộ vua Quang Trung ở Vinh. Chỉ có một mình tôi phản biện chứng minh lăng mộ vua Quang Trung chỉ có ở Huế, không thể ở Vinh. Với những tư liệu khoa học rõ ràng, ý kiến phản biện của tôi được hội thảo hoan nghinh. Tôi chỉ sợ ý kiến phản biện của tôi thiếu khoa học, chứ không sợ ai đó bắt nạt vì tôi đã phản biện trái ý họ.
Nguyễn Đắc Xuân: Cuối năm ở Huế tôi rất bận, nếu XQ cho biết sớm tôi sẽ dành thời gian lên dự và rất hân hạnh được cùng các bạn đón tiếp khách.
Nguyễn Đắc Xuân: Có lẽ không nên dùng chữ “cái xa lạ” mà chỉ nên dùng “cái mới”. Mới là không phải cũ, là lạ rồi. Sáng tạo một công trình văn hóa mới thường phải có 3 điều kiện: Một là tài năng, hai là phù hợp với không gian và thời gian, ba là phương tiện (tức tiền). Qua tham quan tìm hiểu những gì XQ làm được ở Đà Lạt và các tỉnh thành trong nước mà tôi đã biết thì cái thứ nhất (tài năng) và cái thứ ba (phương tiện) thì XQ với Võ Văn Quân có thừa. Tôi chỉ lưu ý các bạn cái thứ hai (phải phù hợp với không gian và thời gian). Nếu không thì như công trình Vạn lý trường thành ở Đồi Mộng Mơ ở ngay trước XQ Đà Lạt Sử quán đây thì đau khổ vô cùng. Cái vết sẹo ấy trong văn hóa du lịch Đà Lạt ngàn đời vẫn không thể nào xóa đi được.
-----------------------------------------
BÀI THAM LUẬN CỦA ÔNG TRẦN ĐÌNH SƠN
NHÀ NGHIÊN CỨU CỔ VẬT
Kính thưa các vị khách quan khách, thưa các vị đại gia đình XQ.
Qua hai bài tham luận đã phát biểu cho tôi thấy được mục đích rõ ràng chính xác về hội thảo hôm nay. Cá nhân tôi xin nói riêng về tình cảm của chúng tôi đối với Đà Lạt có những kỷ niệm thế này. Năm 11 tuổi tôi được đưa vào Đà Lạt thăm gia đình ông cậu tôi, cậu tôi hình như là một trong những người dân đến Đà Lạt mua hàng sớm đầu tiên là ông Hoàng Trí, ông cậu tôi có quán cà phê Phi Nhạn lâu đời ở đây. Khi tôi vào Đà Lạt tôi sống được 10 ngày từ đó tôi ấn tượng với Đà Lạt rất là sâu. Tôi thấy thế này tôi có nhận xét như thế này với mẹ tôi, tôi thấy người Đà Lạt hiền hơn người Huế. Mẹ tôi hỏi vì sao vậy? Tôi nói: Khi mẹ dẫn con vô chợ Đà Lạt thì con thấy mấy bà mấy cô bán ở chợ Đà Lạt ăn nói dễ thương và hình như họ không nói thách, họ không có cái vẻ như chợ Đông Ba ở Huế. Đó là cảm nhận tuổi thơ của tôi về chợ, về phố. Khi tôi sống ở nhà ông cậu về thì tôi thấy rằng cũng người Huế nhưng khi vô ở Đà Lạt một thời gian dài như vậy thì nếp sống vẫn rất Huế nhưng mà nhẹ nhàng hơn, thoáng hơn giữa cha con vợ chồng trong gia đình, con cháu đến sống. Tôi thấy Đà Lạt với hai điểm tốt như vậy trong tuổi thơ và từ đó, sau khi trưởng thành lên tôi đến Đà Lạt nhiều lần và có thể là ấn tượng đẹp đó nó tồn tại trong tôi rất lâu. Sau 1975 khoảng năm 1980 tôi có lên Đà Lạt lại lần đầu sau 1975 tôi có ghé thăm nhà một người bạn thân đó là anh Phan Thái thì tôi thấy vẫn giữ được nét Huế đó, sau 1975 tức là đời sống vợ chồng con cái rất là nhẹ nhàng, trong lúc khó khăn như vậy nhưng chị đã làm bánh rất khéo thể hiện tài nội trợ của người phụ nữ. Nhưng từ đó tôi lại thất vọng về cảnh quan Đà Lạt, khi mà tôi sống trong gia đình cũ như vậy ra phố tôi thấy thất vọng, Đà Lạt bị xấu đi về cảnh quan về nhà cửa đường xá v.v…. Bẳng đi, sau đó tôi lại trở lại Đà Lạt khi mà nghe nói có Hồ Tuyền Lâm xây dựng tôi rất là vui mừng tôi thấy rằng đã có một công trình văn hóa mới ghi lại sự trở lại của Đà Lạt bổ sung cho những di sản của Đà Lạt đó là một điều đáng mừng.
Ngày hôm nay lần đầu tiên tôi đến với XQ tôi thấy rằng rất mừng, phải nói là vô cùng hoan hỷ vì thấy được thêm một địa vị đẹp văn hóa của Đà Lạt đó là một biến chuyển của tôi. Mặc dù tôi đã thấy những phòng trưng bày sản phẩm của XQ tại thành phố Hồ Chí Minh, các phi trường lớn tôi đã rất ấn tượng, cảm phục những bức tranh thêu đạt đến nghệ thuật, nghệ thuật rất là cao. Khi tôi thật sự đến với cơ sở như thế này tôi rất là hoan hỷ. Tôi thấy một người mà làm được công trình như thế này và thêm nhiều nhiệm vụ khác nữa, thì đó là một sự mâu thuẫn rất lớn trong giai đoạn này. Nhưng cái vui mừng nhất của chúng tôi là khi tôi nghe cái chủ đề của tọa đàm là tương lai của Đà Lạt phát triển như thế nào trong thế kỷ 21? Theo tôi nghĩ Đà Lạt như thế nào thì chỉ có con người Đà Lạt xây dựng nên. Và con người của Đà Lạt gồm có con người nắm quyền hành chính quyền và con người nhân dân. Tức là cả hai phía có những định hướng, những ý tưởng, những tư tưởng tốt để xây dựng nên một nếp sống văn hóa Đà Lạt tốt đẹp thì nó sẽ có một sự thành công trong tương lai, rất là vững vàng trên sự phát triển về mặt kinh doanh, về mặt du lịch, về mặt văn hóa. Tất cả cái đó đều do nếp sống, văn hóa, sự dạy dỗ của chính người địa phương tức là Đà Lạt xây dựng nên một nếp sống văn hóa Đà Lạt rất là đẹp, rất là tốt. Và muốn như thế thông qua trình bày của anh Quân tôi rất là tâm đắc vì tôi những điều đó người lãnh đạo của XQ thực hiện được ngay trong cơ sở của mình, xây dựng được gia đình như thế, xây dựng được một tập thể làm việc của mình nề nếp như thế, chính đó là một cái để tạo tiêu biểu cho những nơi khác học hỏi để mà làm việc để mà xây dựng cho công việc của mình đó là một nét nhân văn như thế. Nếu không nếu chúng ta chỉ tập trung phát triển Đà Lạt có nhiều xí nghiệp, nhiều nhà hàng lớn, nhiều cái cơ sở kinh doanh rất to lớn, nhiều siêu thị rất to lớn v.v … Nhưng mà nếp sống mất đi nét đẹp thì sản phẩm Đà Lạt bán bằng nhiều cách. Cho nên chính cái nếp sống, cái nếp văn hóa, cái cung cách văn hóa sẽ là nền tảng cho sự phát triển tương lai của Đà Lạt. Và muốn được như thế chắc chắn chính quyền và nhân dân địa phương cùng nhau mà làm, cùng nhau giữ gìn bảo vệ, phát huy những gì vốn có của Đà Lạt thì Đà Lạt mới thành công được. Thì đó là hiện tại chúng tôi suy nghĩ nhưng thông qua ý kiến của nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân, ông Trương Trổ là lãnh đạo, chính quyền địa phương cộng với giám đốc của công ty XQ thì chúng tôi rất mong những mô hình như thế này không chỉ riêng của Đà Lạt mà còn cả nước để chúng ta đều có thể đến Đà Lạt để tận mắt suy nghĩ về công việc để mà nhân rộng nó ra bởi vì nó là sự kiện xã hội chúng ta hiện nay rất bức xúc, rất là lo lắng về tương quan giữa con người, giữa chủ với công nhân, giữa chủ gia đình với các thành viên trong gia đình mất đi những nếp sống văn hóa tốt đẹp vốn dĩ đã có của chúng ta.
Nếu mai đây còn giữ được thì đó phải là những cái tiêu biểu để nhiều người được thấy sự thành công trong kinh doanh phải có văn hóa, thành công về mặt văn hóa, thành công về mặt phục vụ cho nhà nước thì sự thành công đó mới đáng trân trọng ngoài ra sự thành công của phi văn hóa. Thành công của mình của xí nghiệp mình chỉ để phục vụ cho cá nhân mình thì sự thành công đó không có gì đáng lưu ý. Tôi xin có những lời như vậy sau khi được mời tham dự buổi tọa đàm ngày hôm nay. Tôi xin phép.
----------------------------------------
BÀI THAM LUẬN CỦA ÔNG TRƯƠNG TRỔ
NGUYÊN PHÓ CHỦ TỊCH UBND THÀNH PHỐ ĐÀ LẠT
Kính thưa các vị trong ban lãnh đạo hay là ban điều hành của XQ. Kính thưa các vị khách quý, các nghệ nhân của XQ.
Tôi nhận được thông tin về cuộc hội thảo này cũng hơi chậm, cho nên thời gian để tâm suy nghĩ về chủ đề hội thảo đưa ra không có được nhiều cho nên chưa có sự chuẩn bị gì cho bài bản để góp ý với các vị. Nhưng cũng qua đây, nghe qua ý kiến bên chủ trì của hội thảo về cái chuyện báo cáo, báo cáo đó là báo cáo đinh, báo cáo đề dẫn rất là quan trọng của anh Nguyễn Đắc Xuân. Tôi cũng hình dung ra được một số suy nghĩ của mình về vấn đề phát triển của XQ, phát triển của Đà Lạt, nói chung theo chủ đề định hướng Đà Lạt trong thế kỷ 21 như thế nào? Tôi cũng có một vài suy nghĩ xin tham gia, cho phép phát biểu của tôi có tính chất lắp ghép, có ý gì thì nói ý đấy chứ cũng không phải một bài.
Điều đầu tiên là đối với XQ như Anh Quân đã nói lúc tôi còn làm phó chủ tịch UBND Thành Phố cũng được tiếp xúc với vợ chồng chủ nhân này từ sớm, lúc bấy giờ quả thật chỉ có tiếp xúc với tính chất là của một nghệ nhân khi giải quyết việc làm như tiền lao động để tạo ra công ăn việc làm cho một bộ phận đội ngũ những người thợ thêu, và tôi cũng nghĩ nó chỉ đơn thuần thế thôi và đối với hai vị cũng là những người có tâm huyết, có tay nghề và cũng muốn phát triển ngành nghề đó ở Đà lạt này. Trong đó vừa giải quyết được lao động, giải quyết việc làm cho nhiều nghệ nhân tay nghề phải nói là rất là khá của Đà Lạt cộng với lo cho sự nghiệp làm ăn công việc của mình, khởi đầu vấn đề nó là như thế. Chỉ có nguyên nhân như vậy thôi và thực tế được các nhà lãnh đạo của tỉnh, của các ngành, các cấp, của ủy ban thành phố rất ủng hộ, chứ còn nói thật cũng chưa nghĩ gì về chuyện văn hóa, nghệ thuật hay là sản phẩm phi vật thể chưa nghĩ đến vấn đề đó. Nhưng qua một thời gian dài, từng năm, từng năm thì đụng ra thì mới thấy XQ đã làm việc, việc chính là tập hợp lao động để sáng tạo nghệ thuật để nuôi sống tập thể mình, nuôi sống người lao động của mình thì việc đó đã làm được, chẳng những thế đã vượt lên một tầm cao, tầm cao hơn là bắt đầu đã được nhiều khách trong nước và nước ngoài đến tham quan, quan tâm đến nghề thêu Đà Lạt, quan tâm đến hình ảnh của Đà Lạt nói riêng, và rộng ra một vài nét của văn hóa Việt Nam nói chung nó thể hiện qua cơ sở thêu này qua vấn đề văn hóa thì tôi cũng rất ngạc nhiên và cũng có nhiều suy nghĩ là không biết là cái động cơ của những chủ nhân này đó là vấn đề sản xuất kinh doanh, phát triển ngành nghề hay là có một yêu cầu cao hơn nữa. Hay là nói thẳng ra là bước thẳng vào hoạt động du lịch, chúng tôi cũng có những băng khoăn suy nghĩ, phải nói là qua nhiều lần, may là có những lần sinh hoạt, anh Quân cũng có thông báo chúng tôi cũng có dành ít thời gian để cùng tham dự phải nói là từng bước đưa hình tượng văn hóa, nghệ thuật vào trong nghề thêu, trong các bức tranh thêu và từng bước giới thiệu tôn vinh những nét đẹp văn hóa Việt Nam nói chung và của con người Đà Lạt, hình ảnh Đà Lạt nói riêng đã từng bước giới thiệu nên. Cho nên hôm nay đưa ra chủ đề muốn giới thiệu Đà Lạt, chứ còn cái bước tôi cho rằng cũng khá táo bạo là nghĩ đến vấn đề phát triển Đà Lạt, quy hoạch Đà Lạt thông qua con đường sáng tác nghệ thuật, đây là một vấn đề mà nói theo đường lối phát triển văn hóa nghệ thuật của nước ta phải nói rằng rất là đúng. Ngay như vấn đề phát triển sản xuất nhất là bộ môn sản xuất nghệ thuật này thì nó không thể tách rời các hoạt động văn hóa, chất liệu về văn hóa, chính cái đó là cơ sở tồn tại cho sự phát triển sản phẩm của mình. Hôm nay chủ đề đưa ra của hội thảo, của nhóm ban lãnh đạo định hướng đến thì tôi thấy rằng càng rất rõ và tôi càng rất ủng hộ. Nói cụ thể hơn nữa là hiện nay các vị đang đi vào cái bước muốn giới thiệu thương hiệu Đà Lạt. Theo ý nghĩ của tôi muốn giới thiệu thương hiệu Đà Lạt với bạn bè trong nước và quốc tế thông qua nghệ thuật thêu. Đây là một vấn đề tôi nghĩ rằng có thể nói rằng các anh bước vào trong vấn đề kinh doanh sản xuất mà bước vào một đỉnh cao nó gắn liền với sự phát triển của một vùng đất, của Đà Lạt, gần đây qua nhiều hình ảnh, qua nhiều công trình tôi thấy rằng sự bộc lộ gắn với một vùng đất, gắn với thương hiệu Đà Lạt thể hiện trong tranh rất rõ. Tôi ví dụ như tôi rất mến phục các bức tranh về hoa, các bức tranh ở đây mà sáng tạo nghệ thuật đi vào chủ đề hoa Đà Lạt đó là một hướng phong phú, một lĩnh vực rất sâu. Thực tế, hiện chúng ta ngồi đây nói vậy ai cũng ca là thành phố hoa thế này, nhưng mình biết được chiều sâu của mấy loại hoa, để đi vào sáng tác cho từng loại hoa như thế thì đó quả là một kì công của người phát thảo, người nghiên cứu bản vẽ, về vấn đề màu sắc, thời vụ, thời tiết. Chỉ chuyên riêng một đề tài hoa không thôi tôi nghĩ đó là một đề tài khai thác không bao giờ hết. Ví dụ như bản thân tôi có khai thác và chụp được một số hình ảnh của hoa gọi là lan Thạch Hộc, hiện nay ở Trung Quốc người ta trồng rất nhiều không phải để lấy hoa mà để lấy lá chữa trị ung thư. Nhưng hoa này ít người phát hiện lắm, chúng tôi phát hiện ra. Hoa này nở, nó nở xong treo ngược lên nó như một đàn bồ câu trắng đẹp tuyệt vời. Nếu như chưa một nhà phân loại học nào phát hiện hoa này, thấy hoa nhưng chưa phát hiện hình ảnh nghệ thuật này, cái này tôi thấy còn nhiều, nhiều vô cùng. Hướng khai thác chủ đề như thế cũng phải nói là hướng rất sâu, vấn đề mênh mông lắm. Mà vấn đề này không chỉ nghệ nhân mới làm được không thôi mà phải có sự kết hợp của nghệ nhân, nghệ sỹ rồi phải có sự kết hợp của các nhà khoa học, các nhà phân loại học. Đó là một hướng sáng tác gắn liền với sự phát triển của một vùng đất thì tôi thấy cũng rõ.
Hôm nay các anh đặt vấn đề “Đà Lạt sẽ ra sao, sẽ thế nào?”, thì tôi cho rằng nó cũng rất hay, việc phát triển quy hoạch của một vùng đất trong hiện nay và trong tương lai đó là việc của mọi người công dân đều có thể nghĩ đến, đều có thể quan tâm chứ không phải chỉ riêng nghệ nhân XQ hay chỉ riêng XQ không đâu nhưng đó là những cái mà tôi thấy và tôi rất tán thành nhưng có điều là khi đưa ra vấn đề này thì cái việc nó gắn liền nó hài hòa giữa cái quá trình sáng tác, sáng tạo nghệ thuật ở đây nó gắn với rồi nó gióng lên tiếng nói về bảo vệ môi trường, về bảo vệ cảnh quan, bảo vệ thiên nhiên làm thêm được những cái việc đấy nữa thì mới đưa ra chủ đề của mình có ý nghĩa, chứ còn nếu không chúng ta chỉ dừng lại ở việc thảo luận nên quy hoạch như thế nào, phát triển như thế nào, bước vào lĩnh vực mà hơi sa vào lĩnh vực của các nhà chuyên môn khác, quy hoạch về kiến trúc, cái đó tôi tán thành với chủ đề nhưng phải có cái hướng như thế. Chẳng hạn thông qua cơ sở này mà các nhà du khách, các nghiên cứu của cả nước đến đều có thể ghi lại những ấn tượng, những kỷ niệm nào đó, những góp ý nào đó về trong hướng phát triển cũng là một cái rất tốt.
Còn về mặt chưa rõ, cái về anh Quân nói, có cái cho rằng hiểu lầm rất buồn và đáng tiếc cái ý đó muốn nói đối với nhóm chủ đề tác giả do mình thể hiện như thế nào để người ta hiểu lầm hay là mình muốn nói đến vấn đề trình độ hay là nhận thức còn hạn chế của một số công dân chẳng hạn, ý anh Quân nói tôi cũng chưa được rõ, nhưng tôi cũng đồng tình với ý việc thể hiện phải tốt, phải rõ, phải chuẩn, cái chuẩn phổ thông mà mọi người đều có thể hiểu được, không thể có kiểu tiếng nói, ngôn ngữ riêng và chưa phổ cập chưa phổ quát thì đó là vấn đề chúng ta nên lưu ý. Tất nhiên trong sáng tạo nghệ thuật phải có những cái mới cho phép. Giống như Trịnh Công Sơn dùng ca từ lúc đầu không ai hiểu nhưng mà nó có độ chuẩn nào đó cho đến lúc sẽ diễn ra mà mọi người sẽ hiểu nó rất bồng bềnh, ở đây tôi nghĩ nó phải lưu ý vấn đề đó chứ không nó cũng nặng nề, muốn hiểu được phải có bảng chỉ dẫn. Cái gì nguyên tắc của nó là khi đưa ra khái niệm thì phải giải thích buộc người ta phải hiểu cho bằng được thì cũng nên hết sức lưu ý và nên thông qua bằng các nghiên cứu tư vấn, chọn các thông tin chọn những từ ngữ có những cái hay của nó vì ngôn ngữ là sáng tạo mà đủ độ giải thích được cho nên chính một cái mảng tôi cho gọi mảng sáng. Cái mảng tối của XQ là nó còn rơi vào thế này. Chính bản thân tôi trong quá trình tiếp xúc khen thì cũng rất nhiều rối nhưng vẫn chưa hiểu hết, ngay cả các cái ban mà mình đặt ra ở đây có thể hiểu trong từ Hán Việt cũng có thể hiểu đại khái, cái cụ thể, cái giải thích tác giả sử dụng như thế này để mọi người hiểu, nó cũng chưa rõ, điều này không phải tôn vinh lên đâu mà nó còn hơi hạn chế để hiểu thêm. Còn đến như hôm nay, hôm nay tôi mới gặp, hôm nay tôi mới hiểu thêm qua chủ đề này càng hiểu hơn tấm lòng, suy nghĩ ý tưởng của những nhà sáng tạo nghệ thuật ở XQ. Đến nay càng rất rõ hơn nó rất gần với đường hướng chung vấn đề phát triển văn hóa nghệ thuật gắn với vấn đề lao động sản xuất những tác phẩm nghệ thuật hôm nay. Thì đó là những suy nghĩ của tôi và từ vấn đề đó thì nó trở lại góp những ý tưởng mà cho các nhà nghệ thuật tôi cho rằng ý hay vì muốn sáng tạo nghệ thuật nó gắn liền với nhiều ý tưởng nghiên cứu. Ngay như bản thân chúng ta nghiên cứu về Đà Lạt, trước đây chúng tôi chủ trì công trình nghiên cứu thành phố Đà Lạt 100 năm, tôi làm chủ trì về 11 đề tài về Đà Lạt trong đó là nghiên cứu về con người Đà Lạt với cụm từ dân người Đà Lạt “Hiền Hòa - Thanh Lịch - Mến Khách” với 6 từ đó chúng tôi qua quá trình nghiên cứu qua quá trình nghiên cứu và đưa ra đến nay nhìn chung 6 từ đấy dường như được nhiều người chấp nhận. Hay là nghiên cứu về kiến trúc Đà Lạt, kiến trúc Châu Âu, nghiên cứu kiến trúc và cảnh quan Đà Lạt, nghiên cứu sự kiện văn hóa giáo dục Đà Lạt, nghiên cứu về du lịch Đà Lạt. Mặc dù đã có những công trình nghiên cứu như thế, hiểu hết về Đà Lạt còn trống rất nhiều. Hiện nay đặt vấn đề sáng tác chủ đề về Đà Lạt đưa một số vấn đề vào, những vấn đề nghiên cứu của nó phải được chuẩn xác. Hiện nay có những sáng tác bên lĩnh vực âm nhạc, hội họa, lĩnh vực thêu chẳng hạn có những cái chúng ta chọn chủ đề nhưng vẫn bị sai hoặc bị thiếu không đúng với bản chất của vấn đề qua quá trình nghiên cứu người ta đã khẳng định đó cũng là vấn đề chúng ta cần phải thấy như thế. Cho nên cái việc chúng ta đặt vấn đề nên các nhà khoa học, các nhà Đà Lạt học, nói chung nhiều vấn đề có thể góp ý về lịch sử của Đà Lạt cũng như hướng phát triển để cho nghệ nhân của XQ tiếp thu và trên cơ sở đó tiếp tục có những sáng tạo mới tôi cho rằng rất hay. Cái này tôi nghĩ rằng về phía địa phương, các ngành văn hóa, các vấn đề của nhà nước sẵn sàng ủng hộ và tôi cho rằng vấn đề rất tốt. Bước vào lĩnh vực giữa sản xuất nghề nghiệp gắn liền với văn hóa như vậy là đi gần nhau. Và chính cái đó trở thành câu mà tôi đồng tình với anh Quân thì có thể tồn tại đến nhiều đời sau, anh nói là muôn đời nhưng tôi thì không dám nói tồn tại nhiều đời sau. Cũng trong dòng suy nghĩ đó thì tôi cũng muốn giới thiệu một ý tưởng mà trước đây tôi cũng có viết trong tập thơ “Đà Lạt Một Khoảng Trời” chẳng hạn như tôi có viết một ý thế này tôi viết vào dịp kỷ niệm Đà Lạt phải chăng đó là một ý tưởng giới thiệu để nghệ nhân XQ nghiên cứu khai thác
Trăm năm tôi đã biết gì
Một đêm quán trọ cũng thì trăm năm
Sửa lại một chút
Một đêm Sử Quán cũng thì trăm năm
Nếu tìm hiểu trăm năm Đà Lạt thì dừng lại ở Sử Quán này thì cũng có thể hiểu một phần nào trăm năm Đà Lạt.
Ngày xưa mù mịt xa xăm
Chỗ này hoang vắng âm thầm đời ai
Ước chi ngược giấc mộng dài
Để tôi chiêm ngưỡng hình hài trăm năm
Và ý tưởng này có ý rằng đôi khi suy nghĩ muốn Đà Lạt có hình ảnh Việt Nam thu nhỏ, thể hiện các miền đất nước mà, biết đâu ý tưởng này XQ có điều kiện thể hiện vừa không gian Đà Lạt vừa một Việt Nam thu nhỏ. Hay là tôi có một suy nghĩ khác về hình ảnh người phụ nữ của chợ Đà Lạt chẳng hạn, tôi có câu
Giữa thành phố kiêu sa dáng chị
Mà hồng em ngơ ngẩn đất phương trời
Bán mua nhỏ nhẹ chào mời
Môi hồng luôn nở nụ cười tươi duyên
Đó là hình ảnh nhiều năm tôi sống ở Đà Lạt dành cho người phụ nữ bán hàng ở Đà Lạt có 4 câu bán mua nhỏ nhẹ chào mời đây có thể là nét văn hóa mà nhiều người nhìn thấy độc đáo. Tại vì chợ Đà Lạt không có ồn ào, mua bán nói chuyện thì thầm nhỏ nhẹ đó là hình ảnh dành tặng cho những người buôn bán ở Đà Lạt. Nhân đây cũng xin giới thiệu tứ thơ cũng là ý tưởng sáng tạo của nghệ nhân nghệ sỹ XQ.
Tôi xin thúc lời phát biểu của tôi ở đây, tôi xin cảm ơn!
------------------------------
ĐÀ LẠT VÀ NGƯỜI THỢ THÊU TAY XQ
Tri Kỷ Hữu Lương Xuân Đức
Kính thưa anh Quân, chị Xuân, những người sáng lập XQ Việt Nam
Thưa các Nghệ Nhân Nghệ Sỹ!
Thưa các vị khách quý!
Nhân danh là một trong những Tri Kỷ Hữu từ Hà Nội dự cuộc gặp mặt hôm nay tại đây, XQ Sử Quán Đà Lạt, chiếc nôi của công ty tranh thêu tay nổi tiếng trong và ngoài nước tôi xin có mấy lời tâm sự cùng các vị. Đã là tâm sự thì chẳng mang học thuật, chẳng có gì dẫn dắt, nghe cũng được mà chẳng nghe cũng chẳng sao.
Trước hết tôi xin nói về thành phố Đà Lạt. Đà Lạt đẹp như thế nào ai cũng biết. Lịch sử Đà Lạt ra sao càng nhiều người biết, thậm chí biết rõ đến từng chân tơ kẽ tóc. Riêng tôi Đà Lạt đẹp trong sách, trong thơ và trong gián tiếp thực là hấp dẫn. Nhưng Đà Lạt chỉ đẹp với tôi khi cùng với cảnh trí thơ mộng tuyệt trần ấy là lúc tôi có những người bạn tâm tình: Anh Quân, Chị Xuân, Anh Niệm, Chị Đông Nghi, Anh Học và tất cả các con. Hơn nữa còn cả các Nghệ Nhân Nghệ Sỹ XQ đông đúc, đầm ấm và tin tưởng. Những đêm ngồi bên bếp lửa bập bùng ở 27 Yersin, trong vườn lan Sử Quán uống với nhau ly rượu nhàu rẻ tiền, thưởng thức sắc màu của hoa, nghe câu thơ mới làm, cùng với khúc tình ca lạ, xao xuyến. Thật đơn sơ nhưng biết bao gợi nhớ chẳng dễ quên được…
Đã có ai viết thế này: có lẽ nhiều người còn giữ kí ức về một Đà Lạt của ngày xưa, với nhiều thông và ít xe. Thế là người ta dễ chạnh lòng vì hôm nay con gái Đà Lạt đeo khẩu trang, nhà cửa lô xô mái tôn, trời chỉ nóng thua Sài Gòn chút ít. Đôi khi Đà Lạt kẹt xe….còn nếu muốn thật sự sống với Đà Lạt, hãy thả bộ trên những “con đường vừa đi đã mỏi” muôn thuở còn đó, ngồi uống cà phê một quán ven đường lắng nghe âm thanh từ những cánh áo len xanh – vàng của nữ sinh tan trường, ngắm nhìn những ngôi sao sáng trên bầu trời cao nguyên. Khi đó bạn sẽ thấy hơi thở của Đà Lạt vẫn thơm tho như ngày nào. Bạn có nhớ và yêu Đà Lạt không? Tôi bỏ Hà Nội bụi bặm, xa vợ con, công việc, lang thang vào đây như thế này chính vì nỗi nhớ ấy đấy Quân ạ…
Thật vui biết bao khi từ 2005, Đà Lạt đã có liên hoan hoa (Festival Hoa Đà Lạt) khắc phục cho việc thành phố này chưa có một lễ hội truyền thống lâu đời. Vui hơn nữa, khi Festival hoa Đà Lạt 2010 trở thành sự kiện đầu tiên trong chuỗi 7 sự kiện quốc gia mừng đai lễ 1000 Năm Thăng Long – Hà Nội. Chẳng những thế, Đà Lạt còn quyết định mời một nhóm kiến trúc sư thuộc viện thiết kế quy hoạch đô thị Paris nước Pháp và một công ty thiết kế quy hoạch đô thị khác của Pháp thực hiện quy hoạch lại Đà Lạt
Buồn vui xen lẫn tạo nên sức hấp dẫn muôn thuở của đời sống xã hội và con người. Nhưng quy luật của muôn đời vẫn là thế áp đảo: ấy là bao giờ mọi thứ vẫn đẹp lên, tốt hơn. Đà Lạt cũng không nằm ngoài quy luật ấy!
Như một sự ngẫu nhiên, 20 năm trước, một anh chàng xứ Quảng nghèo quay nghèo quắt, với đôi chân trần lam lũ gần như kiệt sức bên chiếc pê – đan xe đạp leo dốc phố Đà Lạt đi kiếm sống. Ai mua tranh tôi bán tranh cho … anh ta đi bán lẻ những tác phẩm tranh thêu để kiếm sống. Lần lữa và đến bây giờ, anh và người bạn đời, một nữ nghệ nhân tranh thêu tay nổi tiếng, trở thành đồng sáng lập công ty tranh thêu tay XQ Việt Nam. Bây giờ, XQ Việt Nam đã có mặt trên hầu hết các trung tâm mỹ thuật Việt Nam, từ Hà Nội đến Thành Phố Hồ Chí Minh. Tranh thêu tay của XQ Việt Nam còn khẳng định được mình trên nhiều thị trường thẩm mỹ khó tính ở Châu Âu, Châu Mỹ và Châu Á.
Theo dấu thời gian Trung Quốc là cái nôi của nghề thêu tranh tay. Từ hàng trăm năm trước, với những biến cố lịch sử, theo ông tổ nghề thêu người Bắc Hà, nghề thêu tranh tay được đưa về Việt Nam. Mới đây nhất, một lãnh đạo của đất nước Trung Hoa trong chuyến đi công cán Việt Nam đã thăm XQ Sử Quán Đà Lat, ông đã không ngờ có một XQ Việt Nam. Ông xem kỹ và sờ từng chi tiết tranh thêu, cảm nhận từng cảm xúc, từng cảnh vật, màu sắc rực rỡ của thiên nhiên tràn nay ánh sáng trong tranh.
Vâng, từ Đà Lạt đã nảy sinh ra tranh thêu XQ. Trở lại, tranh thêu XQ đã góp phần làm cho Đà Lạt đẹp hơn và độc đáo hơn. Từ Đà lạt đã nảy sinh ra Xuân Quân để từ đó vực dậy hàng nghìn số phận con người lao khó trở thành những nghệ sỹ – nghệ nhân tranh thêu tay đáng kính. Họ đã gánh vác một sứ mệnh thiêng liêng làm sống dậy và phát triển một nghề thêu truyền thống của dân tộc việt. Học là những con người đi ra từ trong ca dao của mẹ với xuất phát điểm là phụ thuộc, yếu hèn. Họ từng là những “hạt mưa sa không biết sẽ rơi vào đài các hay ra ruộng lầy, là tấm lụa đào giữa chợ, là hạt cơm nguội khi đói lòng ngày đông…”. Thế và bây giờ, những con người ấy trở thành chủ, chủ nhân của đời mình, một chủ thể sáng tạo. Dưới tay họ, đất trời, cảnh đẹp, con người Đà Lạt đất trời, cảnh đẹp, con người Việt Nam hiện lên rờ rỡ, làm rung động lòng người, làm dấy lên những xúc cảm thẩm mỹ cao đẹp.
Đà Lạt gắn liền với số phận của người thợ thêu tranh tay XQ Đà Lạt tạo nên sức sống của nghề thêu tranh XQ. Người thợ thêu tranh XQ tri ân với Đà Lạt bằng những tác phẩm máu thịt của mình. Thật ý nghĩa biết bao khi ngày hôm nay 22/10, đặt dấu mốc 20 năm XQ trở thành công dân Đà Lạt đã có một “nghi thức nhập định” Đà Lạt – nơi nghệ nhân Nghệ Sỹ XQ đã lớn lên!
-------------------------
BÀI PHÁT BIỂU CỦA THƯỢNG TỌA THÍCH VIÊN THANH
PHÓ BAN TRỊ SỰ GIÁO HỘI PHẬT GIÁO LÂM ĐỒNG
Nam mô bổn sư thích ca mâu ni phật
Kính thưa các vị ngày hôm nay vì bận rất nhiều việc nên tôi không được nghe các vị phát biểu trong buổi giao lưu hôm nay. Thay mặt chúng tôi đến đây trước tiên cũng xin thăm qúy vị, chúc cho tất cả quý vị có mặt trong buổi hội thảo hôm nay luôn luôn được an lạc phục vụ cho đất nước phục vụ cho cái vẻ đẹp của chúng ta mỗi ngày mỗi phát triển hơn. Đà Lạt Sử Quán ngày hôm nay sẽ ghi lại dấu ấn những vấn đề của Đà Lạt nhiều năm qua ghi nhớ lại tất cả những tâm tình của Đà Lạt mà chúng tôi luôn luôn là ở tại đà lạt thấm nhuần tinh thần của Đà Lạt rất lâu. Tôi vào đà lạt từ khi còn nhỏ đến nay đã gần 60 năm trên mảnh đất Đà Lạt cũng đã hưởng thụ không khí của Đà Lạt rất là nhiều cho nên có người nói
“Đà Lạt Đạt La
gánh nước trầy da
thì về Đà Lạt”
cho nên những người Đà Lạt trước nay gánh từng gánh nước tưới cây rau cây sú vv… cho nên những người nào mà từng gánh nước trầy da rồi thì mới yêu Đà Lạt. Không khí dịu hiền nó đem lại sự an lạc cho Đà Lạt cho nên tôi nhớ có bài thơ nói rằng
Nếu ai đến Đà Lạt giữa mùa xuân
Rời khỏi nơi có ngượng ngùng
Hoa đến sắp hàng như muốn hỏi
Người đi người có nhớ Đà Lạt không”
Cho nên chúng ta dù có đi đâu thì cũng nhớ về Đà Lạt với cái không khí tuyệt diệu như thế nhưng mà đến hôm nay chúng ta thấy rằng Đà Lạt đã biến sắc rất nhiều, chúng ta không còn thấy những cái lạnh thấu xương và có những màn sương mỏng màn băng mỏng trên mặt nước không còn nữa và sương mù nó đã vắng bóng trên Đà Lạt nhiều rồi cho nên cái đó là cái chúng ta cưu mang nên mong rằng một mai đây chúng ta trồng lại tất cả các cây cối cho nhiều để cho Đà Lạt như cảnh buổi xưa. Chúng ta thấy rằng bây giờ Đà Lạt thiếu vắng cây cối rất là nhiều và cái lạnh cũng bớt đi rồi. Cho nên ngày hôm nay trong không khí của sử quán các vị tổ chức buổi giao lưu nhưng tôi cũng chưa được nghe nhiều .
Bởi vì cũng mắc cũng bận nhiều công việc cho nên tôi chúc cho tất cả quý vị ngày hôm nay chúng ta đạt được nhiều kết quả, đồng thời những tâm hồn cưu mang về Đà Lạt. Làm sao cho Đà Lạt phát triển mỗi ngày đẹp hơn. Chúc cho tất cả quý vị luôn luôn an lạc và sống trong cuộc sống được yên vui hạnh phúc.
Nam mô bổn sư thích ca mâu ni Phật.
-------------------------
BÀI THAM LUẬN CỦA ÔNG TRẦN NGUYÊN HUÂN
THẠC SỸ KIẾN TRÚC ĐẠI HỌC HOA KỲ
Trước hết em xin cảm ơn các vị, cảm ơn ban lãnh đạo của công ty XQ, em rất tự hào được ngồi cùng nói chuyện hôm nay với các nhà nghiên cứu nổi tiếng văn hóa Việt Nam mình.
Em muốn nói lần đầu tiên đến với XQ. Khi em còn nhỏ một lần được đến với Đà Lạt có ấn tượng rất sâu sắc về con người Đà Lạt là cô bán sữa đậu nành ở chợ Đà Lạt, thì cũng giống như ý của bác Trương Trổ nói là người Đà Lạt hiền hòa. Ấn tượng đó không bao giờ quên, và ấn tượng đó lại được lặp lại vào lúc 5h sáng hôm nay khi gặp nhân viên XQ đầu tiên ngày hôm nay tại sân bay Tân Sơn Nhất. Và em rất là ngạc nhiên khi đến XQ tại Đà Lạt tất cả những nhân viên của XQ tại Đà Lạt mang một phong cách, một hình ảnh công ty giống nhau điều đó cho thấy sự lãnh đạo của Anh Quân Chị Xuân về nhân sự rất là tốt. Như em nói với anh Thái là em mong được gặp anh Quân và chị Xuân để được nói chuyện về vấn đề này. Em cũng có quản lý một công ty, tuy công ty em nhỏ hơn công ty anh Quân chị Xuân nhiều nhưng nó cũng mang nhiều rắc rối về quản lý nhân sự về việc làm sao mà một tập thể có văn hóa công ty.
Trong cuộc nói chuyện ngày hôm nay em thì không có nhiều kiến thức về lịch sử của Đà Lạt, em chỉ có thể nói về phát triển quy hoạch mà thôi. Lịch sử Đà Lạt vào năm 1961 Đà Lạt được hình thành vì đó là nơi trung tâm nghỉ dưỡng của các nhà lãnh đạo, các quan toàn quyền Pháp đó là lý do được người Pháp ưu ái Đà Lạt, thì bây giờ Đà Lạt đã được hình thành như thế, sự phát triển của Đà Lạt trong tương lai sẽ như thế nào?
Liệu Đà Lạt có phát triển thành một trung tâm đô thị như Sài Gòn, như Hà Nội hay không? Hay trung tâm công nghiệp như Đà Nẵng? Cho thấy về hướng phát triển của Đà Lạt chỉ có thể phát triển về mặt mỹ thuật và du lịch mà thôi vì không thể có các điều kiện về cầu cảng và đường để phát triển về mặt kinh tế. Hướng phát triển của Đà Lạt là hướng phát triển kết hợp giữa nhà nước và tư nhân, hướng phát triển này phải do điều kiện của nhà nước tạo cho tư nhân được phát triển. Tư nhân ngoài sự phát triển của họ gồm những người có tâm và họ cũng phải có tiền, cái tiền ở đây là khi họ kinh doanh họ phải có lời, khi họ có lời họ mới phát triển được Đà Lạt. Nhưng phát triển của người tư nhân thì em cũng chỉ có ý như thế này khi mình phát triển về một doanh nghiệp hay một vùng đất thì mình nên quảng bá về vùng đất trước rồi hãy tới Đà Lạt. Vì nếu người ta biết tới Đà Lạt trước rồi sau đó người ta đến Đà Lạt và tìm đến XQ thì cái ý đó sẽ hay hơn là người ta biết đến XQ trước khi biết đến Đà Lạt thì nó sẽ tạo ra một văn hóa. Cũng giống như khi người ta đến thành phố Las Vegas chẳng hạn, Las Vegas thành phố thành công về việc quảng bá thành phố tuy thành phố không có lịch sử như lịch sử của Đà Lạt, đó là một thành phố trên sa mạc do con người tạo nên mà thôi, tuy nhiên khi người ta quảng bá tất cả các công ty đều quảng bá cùng một chí hướng là quảng bá thành phố Las Vegas và để mọi người biết đến Las Vegas khi mọi người đến với Las Vegas thì người sẽ biết đến doanh nghiệp. Thì hướng phát triển cho Đà Lạt và XQ đó là sự kết hợp giữa cả hai, nhờ những doanh nhân có tâm và họ sẽ dùng khả năng về tài chính họ phát triển vùng đất, qua như thế thì mình mới có thể gọi là vừa phát triển vừa gìn giữ bản sắc của một vùng đất vì nếu không có mặt tài chính thì họ sẽ không phát triển được, bởi vì ai cũng muốn có điều kiện sống tốt hơn. Cho nên mình không thể nói là thành phố Đà Lạt phát triển có nhiều mái tôn nhiều căn nhà ống phá hủy đi sắc đẹp của thành phố Đà Lạt. Cho nên em không dám nói nhiều em chỉ có một số ý vậy thôi.
Em xin cảm ơn!
------------------------
BÀI THAM LUẬN CỦA ÔNG NGUYỄN HIẾU TÍN
THẠC SỸ VĂN HÓA HỌC
Kính thưa ban giám đốc của công ty XQ, kính thưa nghệ nhân, kính thưa các thầy cô, các học giả, ban lãnh đạo của thành phố Đà Lạt.
Tôi xin phép được có vài suy nghĩ nhỏ trong buổi tọa đàm hội thảo lớn như vậy. Buổi hội thảo lớn như vậy không chỉ vì được tổ chức ở một nơi rất là trang trọng, một không gian rất sử thi, rất hoành tráng và đối với tôi nó lớn hơn rất nhiều và đặc biệt hơn rất nhiều, đó là ý nghĩa đích thực xuất phát từ tâm tư nguyện vọng của doanh nghiệp cá nhân mà đã dám đề cập đến một vấn đề mà mang tính vượt ra khỏi văn hóa khu vực mang tính quốc gia đưa ra đề tài Đà Lạt sẽ ra sao thế kỷ 21?
Một điều tôi rất vinh dự nữa là thông qua hội thảo này là tôi may mắn gặp lại các vị thầy, những nhà nghiên cứu, những học giả mà tôi rất hâm mộ, mà những vị này tôi không được gặp trực tiếp mà nhờ có công ty XQ giúp tôi gặp được, tôi chỉ gặp các vị này thông qua sách báo và phim ảnh. Và đặc biệt tôi gặp được cô Xuân và thầy Quân là người tôi rất ngưỡng mộ, sự ngưỡng mộ này thông qua người bạn rất thân là Nguyễn Quốc Thái làm ở đài truyền hình HTV. Trong lúc gặp nhau Thái nói rất nhiều về công ty và cũng cung cấp cho tôi khá nhiều thông tin. Do đó đến với buổi hôm nay, tôi xin phép là một học trò. Sự thật ra là tôi có nói với anh Trịnh Quốc Thái cho phép tôi ngồi nghe nhiều hơn bởi vì tôi không rành về Đà Lạt, hơn nữa tôi sống ở miền Tây và đang làm việc ở thành phố Hồ Chí Minh ít có dịp tiếp cận đến vấn đề này. Tuy nhiên thì tôi xin phép được nói một vài ý nhỏ này và rất mong hội thảo chia sẻ tình cảm này bởi tôi đứng ở góc độ tản mạn chứ không có phẫu thuật.
Khi nói đến văn hóa theo một nghĩa rộng đó là những gì do con người sáng tạo ra, theo một hẹp về văn hóa thì nó lại giới hạn trên nhiều lĩnh vực và theo đó thì khi mà mức độ chuyên môn hóa càng cao thì khái niệm văn hóa bắt đầu lại được giới hạn ở những phạm vi giới hạn cụ thể hơn, rõ ràng hơn. Như hiện nay người ta hay nói “Văn hóa hội đồng, văn hóa chính khách, văn hóa thị trường v.v…“ Và trong bối cảnh đó đặt ra một điều kỳ dị của văn hóa địa phương, như văn hóa Hà Nội, văn hóa Huế, văn hóa Sài Gòn, thì văn hóa Đà Lạt được xem là đề tài tất yếu được rất cần thiết để quan tâm. Như vậy việc xác nhận văn hóa Đà Lạt có lẽ đã được rất nhiều hội thảo nghiên cứu trước đây đã trình bày nhưng cũng cần thiết xin được nhắc lại là để xác định Đà Lạt sẽ ra sao thế kỷ 21? Có lẽ chúng ta phải nhìn nhận lại Đà Lạt là ai để xác định lại chủ thể văn hóa. Đà Lạt là đâu để xác định phạm vi và không gian văn hóa của Đà Lạt. Và đặc biệt là Đà Lạt có những gì hay nói cách khác là những sự kiện liên quan đến vùng đất và người ở Đà Lạt. Với ý nghĩa đó tôi cho rằng công ty XQ đã rất là tinh tế và sâu sắc khi nhìn nhận vấn đề Đà Lạt sẽ ra sao bởi lẽ công ty XQ đã nhìn thấy được thực trạng rằng trong quá trình phát triển dường như có sự biến đổi văn hóa của nền văn hóa bản địa. Mà một đặc trưng lớn nhất của nền văn hóa sắc thái của vùng này là theo chủ quan của tôi đó là nếp sống nương rẫy, và chính vì nếp sống nương rẫy này đã tạo nên một môi trường gắn bó và tác động sâu sắc đến đời sống vật chất và tinh thần của con người ở đây. Tuy nhiên đó cũng là nếp sống mang tính chưa được ổn định, tạm bợ, này đây mai đó cho nên quan niệm về quê hương xứ sở ở khu vực này, cái bản sắc dân tộc ở vùng này dường như nó không được sâu sắc như những tộc người khác. Từ đó khi mà có sự tiếp xúc với các môi trường văn hóa mới đặc biệt là văn hóa phương Tây nó khiến cho khu vực này trở nên biến đổi nhanh chóng và trong quá trình giao lưu và ảnh hưởng văn hóa một cách mạnh mẽ. Như vậy thì ở khu vực này dường như biến đổi theo một cường độ khá mạnh đến mức mà nó chịu một sức ép khiến cho sự tiếp nhận mang tính áp đặt nhiều hơn là mang tính tiêu hóa, nó không có điều kiện để tiêu hóa. Khiến cho cái đan xen và hỗn dung văn hóa bắt đầu rút ngắn lại nghĩa là nó không có quá trình tái tạo và lựa chọn bởi vì sự phát triển quá ồ ạt mạnh mẽ. Một trong những nguyên nhân có khả năng phát triển về mặt giao thông, có khả năng phát triển về mặt thông tin nó đã rút ngắn mọi khoảng cách và làm phá bỏ mọi biệt lập của tộc người ở khu vực này. Từ đó nó làm đứt gãy mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại trong quá trình đổi mới. Cũng chính lý do này cùng nhiều lý do khác khiến cho công ty XQ có một băng khoăn đã dự báo Đà Lạt sẽ ra sao thế kỷ 21. Thật ra để làm rõ vấn đề này cần một hội thảo khác nữa nhưng tôi chỉ xin phép được gợi ý như vậy. Tôi rất vinh dự khi được biết như vậy trong thời gian qua tôi cũng dạy ở trường Đại Học Tôn Đức Thắng có những chuyến đi, tôi có dẫn những đoàn sinh viên đi lên Đà Lạt và lúc nào trên xe hướng dẫn viên cũng nói về công ty XQ để cho thấy rằng bộ phận công ty XQ đã trở thành bộ phận dường như vô hình gắn bó với vùng đất Đà Lạt. Và liệu điều đó có phải là văn hóa cá nhân hay văn hóa doanh nghiệp đã làm ảnh hưởng hóa lại cái vùng đất nơi mà đã sản sinh ra. Chính điều này thì càng ngày dường như thương hiệu XQ gần như hòa nhập được với văn hóa Đà Lạt. Vì theo tôi thấy XQ đã làm được 3 việc chủ quan tôi nhìn thấy đó là việc góp phần lớn, rất lớn về làng nghề thủ công, ngành thêu trở thành một nghệ thuật. Thứ hai mà XQ làm được đó là tạo ra một công trình du lịch có nghĩa là đã mang đến cho những người ở những người ở mọi nơi tìm hiểu về ngành nghề thông qua chuyến du lịch đã giúp cho người ta hiểu về bản sắc của dân tộc. Và du lịch ở làng nghề XQ rất hay là vừa mang tính hữu hình và vừa mang tính vô hình có nghĩa là du khách vẫn có thể thấy được nghệ nhân đang trực tiếp thêu và có thể lấy sản phẩm trực tiếp đem về để làm của mình. Và cái quan trọng nhất tôi cảm thấy được đó là công ty XQ đã làm nổi bật, sâu sắc thêm một mảng đi tìm của dân tộc đó là tinh thần tôn trọng văn hóa phụ nữ hay nói cách khác là một nền văn hóa độc đáo của Việt Nam là luôn luôn ca ngợi phẩm chất tốt đẹp của người phụ nữ Việt Nam. Với 3 ý nghĩa quan trọng đó, nhân dịp kỷ niệm 20 năm thành lập XQ tôi xin phép có vài lời như vậy và kính chúc XQ luôn trường tồn và phát triển bền vững để tạo ra chất liệu tinh thần và vật thể làm cho Đà Lạt thành một sự níu kéo và giằng vặt đối với những người ra đi. Một dòng sông êm đềm đối với những người ở lại, một cảm hứng đầy ý vị đối với những người mang đến.
Và kính chúc XQ phát triển kinh tế với chiều sâu văn hóa như những gì XQ đã làm, xin chân thành cảm ơn!
---------------------------
BÀI THAM LUẬN CỦA BÀ VŨ KIỀU TRINH – TRƯỞNG PHÒNG VĂN HÓA THỂ THAO
BAN THỜI SỰ TRUYỀN HÌNH VIỆT NAM
Kính thưa các vị quan khách, kính thưa các anh chị.
Ngày hôm nay thật sự tôi rất là vui được có mặt, có thể gọi là cuộc gặp gỡ của những người yêu mến Đà Lạt, những người gắn bó với gia đình anh Quân - chị Xuân. Đây không phải là lần đầu tôi đến Đà Lạt nhưng có lẽ là lần đầu tiên tôi có mặt tại XQ Sử Quán, mặc dù là XQ Sử Quán ở Huế tôi cũng có dịp ghé thăm và cảm xúc của tôi đến đây tôi nghĩ đơn thuần ở tranh thêu mà ở đây anh Quân chị Xuân cùng rất nhiều nghệ nhân đã gửi gắm vào đó cả tình yêu Đà Lạt với thiên nhiên cảnh vật ở đây. Với cái nghề gắn liền với 4 chữ “Công – Dung – Ngôn - Hạnh” của người phụ nữ Việt Nam là nghề thêu và qua đó gửi gắm cả tâm hồn của người phụ nữ Việt Nam qua đường kim mũi chỉ. Và khi bước vào không gian của XQ Sử Quán tôi nghĩ rằng nơi đây đã thực sự là một điểm du lịch văn hóa rất là hấp dẫn bởi vì ở đó không chỉ là những tác phẩm thêu mà ở đó còn là sự phong phú của kiến trúc của nghệ thuật trưng bày bonsai, của nghệ thuật sắp đặt, của ánh sáng và đặc biệt hơn là những câu chuyện về văn hóa lịch sử ẩn sâu những tác phẩm tranh thêu đó. Tôi nghĩ đó cũng là một cách thức mà hiện nay rất nhiều người làm du lịch văn hóa của Việt Nam đang gặp phải, họ để những di sản của mình trong tủ kính trong một cái gì đó rất là tĩnh. Còn ở đây là một không gian rất là động để cho tất cả các du khách đến đây cần phải đào sâu suy nghĩ, cần phải suy nghĩ hơn. Và tôi nghĩ rằng, ở trên đất nước Việt Nam mình với 53 dân tộc anh em trong đó có cả dân tộc Kinh, thì cách thức làm du lịch và văn hóa như thế này là cách thức mà chúng ta có thể mở rộng mô hình này ra này ra đối với rất nhiều những di sản khác. Việt Nam chúng ta trong thời gian vừa qua có rất nhiều di sản cả thiên nhiên cả văn hóa lẫn văn hóa phi vật thể thì đã được Unesco công nhận là di sản văn hóa Thế Giới. Nhưng mà có lẽ ẩn sâu trong mỗi con người Việt Nam với những tài năng về văn hóa, những tài năng nghệ thuật có rất nhiều những di sản khác mà có thể Thế Giới chưa biết đến và đây cũng là cách thức để người ta biết nhiều hơn về đất nước Việt Nam.
Xin được cảm ơn tất cả những quan khách, những nhà nghiên cứu, những học giả, những người yêu mến Đà Lạt và yêu mến nền văn hóa của Việt Nam đã dành thời gian để hội ngộ, để có được ý kiến sâu sắc, và trong này tôi thấy có rất nhiều bạn trẻ hơn tôi nữa có mặt. Và đấy mới là điều quan trọng, khi mà những bạn trẻ có mặt có nghĩa rằng những di sản này sẽ không bao giờ chết, nó sẽ được phát huy cùng với năm tháng cho tới nhiều miền của Việt Nam.
Xin được cảm ơn!
--------------------------------
BÀI THAM LUẬN CỦA ANH TRỊNH QUỐC THÁI
BAN VĂN NGHỆ ĐÀI TRUYỀN HÌNH TP. HCM
Nãy giờ ngồi đây tuy mất 2 tiếng đồng hồ nhưng thu lượm lại được khoảng 10 tiếng đồng hồ những kiến thức cực kỳ quý báu và có giá trị để cho cá nhân tôi cũng như cho những người có quan tâm đến vấn đề “Đà Lạt sẽ như thế nào ở thế kỷ 21?”
Dưới góc độ của mình thì đầu tiên tôi chỉ nói rằng: “Đà Lạt đẹp như một bức tranh thêu” và dĩ nhiên để có một “Đà Lạt đẹp như một bức tranh thêu” thì một người không thể tạo ra được mà phải có rất là nhiều người: Từ anh họa sỹ, đến các nghệ nhân thêu tay, những người thẩm định nên giá trị bức tranh, những văn nghệ sỹ đã làm cho bức tranh trở nên thăng hoa hơn và cả những người có tiền cũng như có văn hóa cao cấp biết thương yêu, biết giữ gìn cũng như biết trân trọng bức tranh, đem về nhà treo lên một chỗ rất trang trọng và bảo vệ nó như bảo vệ một giá trị văn hóa lâu dài với thời gian.
Nếu mà nói về “Đà Lạt như thế nào ở thế kỷ 21?” thì tôi xin ví dụ cụ thể từ cái bảo tàng ở đây, lần đầu tiên tôi thấy có một bảo tàng quá lạ. Tại vì thực tế, những cái bảo tàng chuyên ngành thì người ta sẽ trưng bày từng cái cụ thể khác nhau. Nhưng ở đây, bảo tàng vừa có thi ca, có hội họa, có cả nhiếp ảnh, có cả điêu khắc với những bức tượng và những câu chuyện mà tôi nghĩ rằng bảo tàng này có thể chưa nói hết về Đà Lạt đâu nhưng chỉ cần nói được 20% thành phố Đà Lạt thì đó đã là điều quý giá. Bởi vì nơi đây, sắp tới anh chị em nghệ nhân nghệ sỹ tới đây nhìn hình, đọc những trang nhật ký và theo dõi những hình ảnh của chúng ta hiện nay thì có thể có những khái niệm ban đầu về Đà Lạt trước khi tìm hiểu sâu hơn về Đà Lạt - quê hương của mình.
Tôi xin nói một số yếu tố tập trung vào chủ đề “Đà Lạt sẽ thế nào thế kỷ 21?” thì tôi nói cụ thể về con người, bởi vì mọi giá trị trên cõi đời này xuất phát từ giá trị con người, nếu không có con người thì tất cả những giá trị văn hóa của chúng ta đều vô nghĩa, vô ích. Cho nên con người ở đây tôi xin nói cụ thể luôn là những anh chị em nghệ nhân nghệ sỹ XQ, là một bộ phận nhỏ trong tổng thể người dân Đà Lạt ở đây. Tôi không biết dân số Đà Lạt chính xác là bao nhiêu nhưng nói chung anh chị em nghệ nhân nghệ sỹ XQ ở đây là một bộ phận cấu thành nên dân số Đà Lạt.
Để phát triển “Đà Lạt sẽ như thế nào ở thế kỷ 21?” thì tôi cũng chỉ nói ở một góc độ rất nhỏ:
Cho nên đối với anh chị em nghệ nhân nghệ sỹ XQ, tôi chỉ gửi gắm một số ước mơ sau đây:
Để kết thúc ý kiến của mình trong tọa đàm hôm nay tôi tin rằng mỗi công dân Đà Lạt cũng đang nỗ lực âm thầm làm đẹp hơn, làm cho Đà Lạt trong thế kỷ 21 của chúng ta tươm tất hơn, đàng hoàng hơn, ngon lành hơn, từ người quét rác đến người đánh xe ngựa, cho tới những người bình thường nhất - những người mà thậm chí khi nói đến công việc người ta cũng không biết gọi tên là công việc gì nhưng họ cũng đang làm đẹp cho Đà Lạt, làm cho Đà Lạt phát triển ngày một tốt hơn. Và vinh danh cho Đà Lạt chính là vinh danh con người – vinh danh tất cả những người có tên hay không tên hoặc những con người chưa ai biết đến đều góp một phần nhỏ bé của mình cho Đà Lạt trong tương lai.
Và tôi nghĩ rằng thế kỷ 21 Đà Lạt như thế nào chính là diện mạo con người như thế nào của thế kỷ 21
--------------------------------
ĐÀ LẠT TRONG TÔI
Phan Thuận An
Núi Đà Lạt xa quanh mình uốn éo
Lững lưng đồi, ai khéo vẽ rừng thông
Mặt hồ xanh, mây bạc bóng gương lồng
Trên cỏ lục, lối hồng đang uốn khúc
Đó là bốn câu thơ mà cổ học giả Hoàng Xuân Hãn đã cảm tác về cảnh sắc Đà Lạt khi cụ lên đây lần thứ hai vào năm 1946 để tham dự một cuộc hội nghị Việt – Pháp.
Riêng kẻ hậu sinh này thì mãi cho đến 22 năm sau đó mới lên Đà Lạt lần đầu, rồi lại ở đây mấy năm để làm nghề dạy học.
Vào một tháng mùa đông năm 1968, tôi từ giã xứ Huế đang mưa dầm để bay lên xứ lạnh ở chốn cao nguyên. Ngay khi đặt chân xuống phi trường Liên Khương, tôi đã cảm thấy ngỡ ngàng vì thời tiết nắng ráo và khí hậu ấm áp ở nơi đây. Có cả xe “bus” của hãng Air Vietnam ra phi trường đón khách. Từ Liên Khương đấn trung tâm thành phố dài chừng 30 km. Ngồi trên xe thoáng rộng, tôi tha hồ nhìn người, ngắm cảnh hai bên đường. Nếu hai bên đường từ thành phố Huế về phi trường Phú Bài đều là đồng ruộng với lác đác xóm làng, thì từ Liên Khương đến Đà Lạt đều là những ngọn đồi thoai thoải được phủ đầy những rừng thông cao ngất và xanh ngắt. Càng vào gần trung tâm thành phố càng thấy nhiều hoa và ở chân các ngọn đồi, ở các khu biệt thự, ở các công viên và đường sá. Đà Lạt đang giữa mùa hoa. Một buổi chiều đông, trời se lạnh trong ánh nắng vàng, chỉ choàng thêm chiếc áo khoác là đã đủ ấm cho khách phương xa.
Sau một thời gian sinh sống và tìm hiểu về lịch sử, địa lý và nhân văn của nơi ở mới, tôi cảm thấy Đà Lạt có một sức hấp dẫn lạ thường. Mỗi một địa phương, mỗi một vùng miền hay mỗi một đất nước thường được đánh giá qua ba yếu tố: Thiên nhiên, kiến trúc và con người. Ở Đà Lạt, phong cảnh hữu tình, kiến trúc xinh xắn và con người hiền hậu đã thực sự cuốn hút tâm hồn trẻ trung của tôi lúc bấy giờ. Con người và cảnh vật xứ sương mờ thuở ấy đã làm con tim tôi rung cảm. Cho nên, mặc dù không phải thi nhân, tôi cũng đã biểu lộ nội tâm bằng một bài thơ mộc mạc để tặng cho một người vừa quen biết:
Hương sắc Đà Lạt
Tôi lên Đà Lạt giữa mùa hoa
Cảnh sắc nơi đây thật đậm đà
Đông đến nhưng lòng mình thấy ấm
Thông reo, thác đổ, nhạc vang xa
Đi bên người ngọc giữa đồi thông
Sưởi nắng nên đôi má ửng hồng
Dìu bước chân ngà qua suối vắng
Môi ai kết nụ thấy lâng lâng
Đêm về trăng ngự đỉnh Yersin
Trăng trôi qua mặt nước êm đềm
Một kẻ ôm đàn ngồi nâng phím
Lặng nhìn trăng xuống đỉnh Domaine
Xuân qua hè lại giữa trời thơ
Mặt nước Xuân Hương vẫn lặng tờ
In đám mây chiều vương núi biếc
Tóc em suối chảy đẹp như mơ
Ngay sau đó, tôi đã phổ bài thơ thành ca khúc và in ronéo thành nhạc bản, cũng để tặng cho người quen ấy cùng một số bạn bè. Có một điều vui nữa là chỉ mấy hôm sau, bản nhạc này đã được hát trong một chương trình văn nghệ trên đài phát thanh Đà Lạt. Càng ngày tôi càng gắn bó với cảnh và người Đà Lạt như là quê hương thứ hai của mình.
Tôi sinh trưởng ở Cố Đô Huế, trung tâm chính trị và văn hóa nổi tiếng của Việt Nam một thời, nhưng cũng là nơi từng trải qua nhiều biến cố đau thương trong lịch sử. Sống ở Đà Lạt, tôi thương nhớ Huế vô cùng, nhưng đồng thời cũng rất thương yêu Đà Lạt.
Huế là một đô thị cổ. Đà Lạt là một thành phố mới. Cố Đô Huế đã được quy hoạch và xây dựng theo thuật phong thủy, một triết ký kiến trúc của Đông Phương. Còn Đà lạt thì hoàn toàn được quy hoạch và xây dựng theo phong cách Tây Phương mà cụ thể là kiến trúc Pháp. Tuy nhiên, hai đô thị này có được một mẫu số chung là êm đềm và yên tĩnh, chứ không ầm ĩ và hối hả như các thành phố anh em.
Cũng như hầu hết các đô thị khác trong nước và trên thế giới, mặt nước tự nhiên là một trong những nhân tố mang tính quyết định trong việc thiết lập tụ điểm quần cư, Nếu sông Hương là nguyên nhân quan trọng nhất trong việc lựa chọn địa điểm để xây dựng kinh đô vua chúa nhà Nguyễn thì hồ Xuân Hương là vị trí trung tâm trên bản vẽ quy hoạch kiến trúc thành phố Đà Lạt của người Pháp cách đây hơn một thế kỷ. Các thế hệ kiến trúc sư người Việt sau đó và sau này, khi mở rộng địa bàn để phát triển thành phố Đà Lạt, chắc hẳn đều phải dựa vào yếu điểm mặt nước của cảnh hồ thơ mộng này. Một sự tình cờ thú vị là hai yếu tố mặt nước quan trọng nhất của Huế và Đà Lạt đều có cùng tên Hương: Sông Hương và Xuân Hương. Nếu mặt nước sông Hương trong xanh êm đềm để các công trình kiến trúc và các thực thể tự nhiên ở quanh hồ nghiêng mình soi bóng. Cả hai thắng cảnh tuyệt vời này đều là những nguồn cảm hứng bất tận cho mặc khách, tao nhân.
Sau khi tình cảm gắn bó chặt chẽ với quê hương thứ hai này, tôi thấy cần biết rõ ý nghĩa của địa danh Đà Lạt để hiểu nhiều hơn về nơi mà mình đang sống.
Nếu địa danh “Huế” thường được cắt nghĩa một cách đơn giản là do âm “Hóa” (trong từ Thuận Hóa) nói trại ra, thì địa danh “Đà Lạt” có một nguồn gốc sâu xa hơn nhiều và gắn liền với giai đoạn đầu tiên trong việc khám phá vùng đất mới này và trong việc thiết lập đô thị sau đó.
Theo một số tư liệu đáng tin cậy do người Pháp để lại, “Đà” và “Lạt” nguyên là hai từ đơn âm riêng rẽ trong ngôn ngữ của một bộ lạc thổ dân sinh sống lâu đời tại chỗ trước khi vùng đất này được các nhà thám hiểm người Pháp đến khám phá rồi người Việt đến nhập cư.
Người Pháp đầu tiên tìm ra vùng cao nguyên Lâm Viên (Langbian, nay là vùng Đà Lạt – Lâm Đồng) là bác sĩ Alexandre Yersin (1863 – 1943). Sau khi ông phát hiện ra vùng đất có khí hậu ôn đới này, một số đoàn thám hiểm khác theo chân ông để tiếp tục tìm hiểu, rồi đưa ra kiến nghị thiết lập trung tâm dưỡng bệnh, đô thị nghỉ mát.
Bấy giờ, khi đi khám phá các vùng đất mới, người Pháp có thói quen là đi đến đâu, họ đều các định tọa độ địa lý đên bản đồ và hỏi dân địa phương về địa danh của nơi mà họ đang đặt chân đến để ghi trên bản đồ. Dân địa phương trả lời tên đất bằng ngôn ngữ riêng của mình. Sau khi nghe thổ dân phát âm các địa danh, người Pháp đã phiên âm theo tiếng Pháp và ghi những địa danh ấy lên bản đồ và nhật ký.
Từ thời xa xưa, ở khu vực thác Cam Ly ngày nay, có một bộ lạc thổ dân gọi người “Lat” sinh sống (họ là một sắc dân Indonesien thuộc nhóm Môn Khmer cư ngụ lâu đời tại đây). Ở phía trên của thác và cái hồ dưới đó là dùng nước của một con suối nhỏ thuộc địa phận của bộ lạc này. Khi những người Pháp đầu tiên đến đó, họ được thổ dân cho biết tên của địa phương này là “Da Lat” với ý nghĩa đây là vùng suối nước của người “Lat”. Trong ngôn ngữ của họ “Da” hay”Dak” có nghĩa là nước.
Một người Pháp đã ghi lại như sau: “A la place du lac coulait le petit ruisseau de la tribu des lat et qu’on appelait “Da Lat” (Da ou Dak: Eau, en moi)” (Tạm dịch: Ở chỗ cái hồ ấy, có một con suối nhỏ của bộ lạc người “Lat” chảy qua, và người ta đã gọi đây là “Da Lat” (Da hay Dak nghĩa là nước, theo ngôn ngữ của người Thượng)
Như vậy, Đà Lạt nguyên có nghĩa là nước (l’eau) của người Lạt, hay là suối (le ruisseau) của người Lat. Địa danh ấy được người Pháp viết là Dalat, rồi người Việt thêm dấu và đọc thành Đà Lạt.
Sau đó mấy thập niên, những người khai sinh ra thành phố Đà Lạt đã tôn vinh thành phố lý tưởng này bằng một câu cách ngôn viết theo chữ Latin được chiết tự một cách khéo léo:
“Dat Aliis Laetitian Aliis Temperantiam”
Câu Latin này đã được dịch ra tiếng Pháp là “Elle donne aux uns la joie, aux autres la santé” và dịch ra tiếng Việt là “Cho người này niềm vui, cho người khác sức khỏe”.
Cái khéo léo đặc biệt của câu Latin ấy là tác giả của nó đã chiết tự từng từ để ghép lại thành ra địa danh Đà Lạt. Nếu lấy chữ cái đầu tiên của mỗi một trong 5 từ ở đây để ghép lại với nhau theo thứ tự thì thành ra tên gọi của thành phố cao nguyên này: DALAT.
Dưới thời Pháp thuộc, câu Latin ấy là huy hiệu riêng của thành phố này đã từng được trang trí sát nhau ở trán tường mặt tiền ở chợ Đà Lạt (cũ).
Điều này cho thấy câu cách ngôn ấy là một sáng tạo về sau để vinh danh thành phố có môi trường sống tốt đẹp này, chứ không phải nhờ nó mà có địa danh Đà Lạt như một người đã tưởng.
Trở lại quá trình phát hiện và hình thành đô thị này, chúng ta biết được rằng bác sĩ Yersin đã thực hiện liên tiếp ba cuộc thám hiểm từ năm 1890 đến năm 1893 và tìm ra cao nguyên Lâm Viên. Bấy giờ thực dân Pháp đã đặt xong nền đô hộ trên đất nước ta. Vào giữa năm 1897, toàn quyền Đông Dương Paul Doumer gửi chỉ thị đến các viên Thống sứ, Khâm sứ dưới quyền, yêu cầu phải nghiên cứu tìm hiểu những địa điểm thích hợp để thiết lập các khu nghỉ mát và an dưỡng cho các quan chức Pháp đang làm việc tại xứ thuộc địa này. Theo chỉ thị, những địa điểm đó phải có độ cao tối thiểu là 1.200m so với mực nước biển, có khí hậu tốt lành, có nguồn nước ngọt dồi dào, đất đai trồng trọt được và có thể mở đường giao thông một cách thuận tiện.
Chỉ mấy tháng sau, cao nguyên Lâm Viên liền được chọn để làm việc trên. Vùng cao nguyên này có diện tích gần 300k2, độ cao trung bình là 1.500m so với mặt biển và có một chi lưu sông Đồng Nai chảy qua. Đặc biệt nhất là ở đây có khí hậu ôn đới dễ chịu như miền Nam nước Pháp.
Do đó, vào đầu năm 1898, người Pháp mở ra một con đường mòn từ vịnh Cam Ranh (một hải cảng ở Phan Rang) lên đến Lâm Viên và nghiên cứu thiết lập một nhánh đường sắt từ ga Tháp Chàm ở Phan Rang lên đến khu nghỉ mát ấy. Năm 1899, một con đường mòn mới được nới rộng để các loại xe có thể đi lại được. Năm 1900, con đường lại được mở rộng hơn nữa với độ dốc ít hơn và độ cong thoải mái hơn trước để làm cơ sở cho việc làm đường xe lửa sau đó. Từ những năm đầu thế kỷ 20 trở đi, họ tiếp tục quy hoạch và xây dựng nhiều biệt thự nghỉ mát và các phương tiện phục vụ cho việc nghỉ dưỡng tại đây.
Trong mấy thập niên tiếp theo, hàng chục rồi hàng trăm biệt thự cũng như dinh thự lần lượt mọc lên ở vùng gò đồi gần Hồ Xuân Hương và các loại công trình kiến trúc với những chức năng khác nhau được xây dựng ngày càng nhiều. Giá trị nghệ thuật cao nhất ở đây là hệ thống biệt thự và dinh thự rất phong phú và đa dạng, tùy theo thế đất mà được thiết kế không cái nào giống cái nào. Mỗi tòa nhà ẩn hiện sau một rừng thông xanh ngắt và giữa một vườn hoa tươi thắm. Kiến trúc, thiên nhiên và con người ở đây hòa quyện với nhau một cách tuyệt diệu.
Đà Lạt ở chốn cao nguyên nhưng lại không xa bờ biển là mấy, cho nên khí hậu mát mẻ quanh năm, trung bình là 18o. Kể từ khi quốc lộ 20 dài 300 km được hoàn thành vào năm 1933, bao nhiêu du khách ở đồng bằng Nam bộ đều có thể đi ô-tô lên Đà Lạt một cách dễ dàng để tham quan và nghỉ mát trong những ngày nắng nóng.
Việt Nam ở vào vùng nhiệt đới nhưng lại có được một Đà Lạt ôn đới. Những ưu điểm về khí hậu, thổ nhưỡng và môi trường sinh thái ở đây đã cuốn hút nhiều đợt di dân có tổ chức và tự phát từ các tỉnh miền Bắc và miền Trung lên đây làm ăn và lập nghiệp.
Trước năm 1975, thị xã Đà Lạt có diện tích 7.100 ha và dân số khoảng 94.000 người, gồm quận Đơn Dương, Đức Trọng và Lạc Dương. So với tỉnh này, Đà Lạt có diện tích chỉ bằng khoảng 1/120 nhưng dân số của thị xã chỉ thua dân số của tỉnh 10.000 người. điều này chứng tỏ Đà Lạt rất trù mật và phồn thịnh.
So với các đô thị khác trong nước, Đà Lạt bấy giờ là một thành phố trẻ, xinh đẹp như một thiếu nữ đang độ xuân thì. Ở đây đã định hình được bản sắc riêng với các giá trị văn hóa và du lịch nổi tiếng chẳng những trong nước mà còn trên thế giới. Đà Lạt còn là môi trường dành cho tình yêu dệt mộng và nghệ thuật thăng hoa.
Khi rời Đà Lạt, mọi du khách đều lưu luyến và mong có ngày trở lại như mong được gặp một người vừa quen biết thì đã phải chia tay.
Trong tâm trạng đó, khi phải lìa xa Đà Lạt để trở về cố hương, tôi đã tỏ bày tình cảm của mình đối với người và cảnh ở đó qua bản nhạc “gửi lên Đà Lạt” với nội dung của ca từ như sau:
GỬI LÊN ĐÀ LẠT
Rời xứ mộng, lòng lưu luyến bâng khuâng. Lần cuối cùng, em tiễn anh lên đường. Tiễn một người ra đi từ xứ Huế, lên Đà Lạt và không muốn về.
Xa cách rồi, chiều nay lá thu rơi. Xa cách rồi, lòng thương nhớ tơi bời, nhớ một loài hoa anh đào biết nói, yêu một lần, rồi thương nhớ hoài.
Ai lên cho tôi nhắn đôi lời: Ra đi nhưng thương nhớ muôn đời, Hồ Xuân Hương xanh ngắt, dòng Cam Ly tươi mát, làn môi em thơm ngát …
Nhưng hết rồi, giờ đây đã xa xôi. Người ở lại, người đi, hai phương trời. Có một người ra đi từ xứ Huế, lên Đà Lạt và không muốn về.
* * *
Trên đây là một số điều tản mạn mang tính hoài niệm về Đà Lạt một thời, được ghi chép theo lối ngẫu hứng thích chi nói nấy và nhớ chi viết nấy chứ không tập trung vào một chủ điểm nhất định nào cả. Dù vậy, nội dung chính của bài viết vẫn là tìm hiểu phần nào về nguyên ủy của Đà Lạt và bóng dáng thơ mộng của Đà Lạt một thời trong tâm hồn tôi.
Cách đây vài năm, tôi có trở lại viếng thăm vùng đất cao nguyên yêu dấu ấy. Nhưng không còn gặp được cảnh cũ người xưa. Thời gian và các biến động về kinh tế - xã hội đã làm cho Đà Lạt thay đổi khá nhiều, từ cảnh vật đến con người, từ nội tâm đến cung cách ứng xử. Hương phấn Đà Lạt dường như đã “bay đi ít nhiều”, chứ không còn giữ được nét đẹp “chân quê” như thuở trước. Khi hậu Đà Lạt vẫn ôn hòa mát mẻ, nhưng nhịp sống nơi đây đã “nóng” hơn xưa. Dân số của địa phương không còn được hạn chế một cách chừng mực, cho nên không gian xanh đã bị thu hẹp dần.
Đã bước qua thế kỷ 21, trong thời buổi kinh tế thị trường và toàn cầu hóa, Đà Lạt có nhiều cơ hội để đi lên, những cũng có những điều cần cảnh báo. Quan trọng nhất là đừng biến nền công nghiệp không khói thành khu kỹ nghệ với các nhà máy và building cao tầng mọc lên làm ô nhiễm bầu không khí trong lành. Bên cạnh những thế mạnh về du lịch và giáo dục đào tạo cũng như sinh hoạt văn hóa nghệ thuật, Đà Lạt cần phát triển kinh tế bằng việc khai thác nông lâm sản và các ngành nghề thủ công mỹ nghệ. Một trong những thành công bước đầu ở lãnh vực cuối cùng này là các hoạt động vừa kinh tế vừa văn hóa của XQ.
Huế, 13.9.2011
P.T.A
Giấy chứng nhận Đăng ký Kinh doanh số 5800080268 do Sở Kế hoạch và Đầu tư Tỉnh Lâm Đồng cấp ngày 29/01/1996
