GIỖ TỔ NGHỀ THÊU (12/6/2023)—TÌM LẠI CHỦ NGHĨA NHÂN VĂN MỚI

Chủ nghĩa nhân văn mới không có nghĩa là mới lạ mà là sản phẩm của con đường tiến hóa do con người rèn giũa. Một nhà sử học - khoa học nổi tiếng người Mỹ bị sốc bởi một xã hội vật chất ngày càng tăng ở Hoa Kỳ, tin rằng xã hội phương Tây đã trở thành nạn nhân của bản năng tình cảm và chủ nghĩa cá nhân…

Người đã định nghĩa lại chủ nghĩa nhân văn qua lăng kính khoa học. Ông quay sang nguồn gốc của khoa học để hiểu được sự phức tạp của hành vi con người và ủng hộ một triết lý khoa học tổng hợp để thu hẹp khoảng cách giữa khoa học và nhân văn, gọi đó là: Chủ nghĩa nhân văn mới.

Triết lý nhân văn của ông đã đi vào ý thức chính trị và văn học của phương Đông thông qua nhiều học giả châu Á đã học cùng ông tại Đại học Harvard. Lấy cảm hứng từ các giá trị Phật giáo và Nho giáo… Đức hạnh, tình cảm và sự hài hòa.

Các tập tục của văn hóa cổ đại phương Đông có thể được coi là bản thiết kế cho sự phát triển của chủ nghĩa nhân văn mới. Ví dụ, Kinh Dịch một trong những văn bản cổ điển lâu đời nhất của Trung Quốc, được cho là do Hoàng đế Fu Hsi (2953-2838 TCN) viết. Nó tập trung vào sự cân bằng của các mặt đối lập và tính tất yếu của sự thay đổi. Theo bản văn này, “Bằng cách quan sát các vật trên của bầu trời, chúng ta có thể hiểu được nguyên lý biến đổi của bốn mùa, bằng cách quan sát các mối quan hệ đạo đức của con người và dạy dỗ những người dân thường, chúng ta có thể biến đổi các truyền thống xã hội trở nên thanh cao và tốt đẹp hơn”. Tình cảm, hòa hợp và yêu thương xuyên suốt nền văn minh lâu đời của các nước phương Đông. Đức hạnh, cả cá nhân và xã hội, đã hướng dẫn mọi người trong cuộc sống hàng ngày của họ, dựa vào lương tâm của mỗi người để bình thường hóa hành vi xã hội.

Ngược lại, nền văn minh phương Tây điều chỉnh hành vi xã hội bằng các thế lực bên ngoài dựa trên cơ sở lý luận khoa học, do đó là pháp quyền…

Sự phân đôi giữa các nền văn minh phương Tây và phương Đông cũng giống như hai bán cầu não của con người: bên trái logic và bên phải tình cảm. Chỉ khi hai bán cầu não này được huy động đồng thời thì mới có thể phát huy hết tiềm năng của chúng. Do đó, logic và tình cảm nên được kết hợp với nhau để đưa ra một đại diện đầy đủ về chủ nghĩa nhân văn mới.

Người Việt xưa cực kỳ coi trọng “món nợ ân tình” mà họ nợ người khác, trả nợ bằng bất cứ giá nào. Họ coi tình cảm gia đình là thiêng liêng và cố gắng tránh xung đột công khai như kiện cáo người thân. Tuy nhiên, thách thức là phải đồng thời đạt được lòng trung thành với quốc gia và lòng hiếu thảo, đó là sự kính trọng mà một người con nên thể hiện với cha mẹ của mình.

Sự hài hòa thấm nhuần hành vi cá nhân “tốt bụng” trong trật tự xã hội phương Đông. Các gia đình tin rằng nếu họ sống hòa thuận, họ sẽ thịnh vượng. Nghi thức kinh doanh dựa trên quan niệm rằng “sự hài hòa mang lại sự giàu có”. Trong việc trị nước, sự hài hòa là điều tối thượng theo đuổi, trong khi xã hội phương Tây tin vào “sự sống sót của kẻ mạnh nhất” và “luật rừng” nơi “kẻ yếu là con mồi của kẻ mạnh”.

Sự hài hòa cũng bao gồm mối quan hệ lý tưởng về sự đồng nhất giữa con người và tự nhiên, theo đó con người là một phần cố hữu của tự nhiên và do đó phải hành động theo quy luật tự nhiên.

- Nho gia kính trọng lòng nhân từ. Đạo gia kính trọng tình thương phổ quát, kính trọng lòng từ bi, và Phật tử kính trọng lòng nhân ái. Tình yêu dường như là một chủ đề có mặt khắp nơi cho tất cả các trường phái tư tưởng

Nguồn gốc Nho giáo của chủ nghĩa nhân văn là nhà triết học vĩ đại: Khổng Tử (551 TCN – 479 TCN) đã mô tả lòng nhân từ là “yêu người”; Ông nói: “Bản thân bạn mong muốn có địa vị và đạt được địa vị, sau đó hãy giúp những người khác có được địa vị…. Bạn muốn biến công trạng của mình thành tài khoản, sau đó với công trạng giúp người khác biến thành tài khoản của họ.”

Đối với các nhà Nho, mục tiêu cuối cùng là phát triển một thế giới hòa hợp phổ quát, nơi mọi người yêu thương tất cả một cách bình đẳng. Nhờ đó, những người kém may mắn trong xã hội, người già, trẻ mồ côi, người khuyết tật sẽ được cộng đồng giúp đỡ. Tài nguyên vật chất sẽ được sử dụng cho thiện chí, và của cải xã hội được sở hữu và chia sẻ bởi tất cả mọi người.

Theo nhà Nho nổi tiếng, Meng Ke, được gọi là Mạnh Tử (372 - 289 TCN), con người sở hữu bốn giác quan ban đầu giống như anh ta sở hữu tứ chi. “Từ bi là khởi đầu của nhân từ - cảm giác xấu hổ là khởi đầu của sự công bình - cảm giác khiêm tốn khi bắt đầu đàng hoàng - cảm giác đúng sai là khởi đầu của trí tuệ.”

Bốn giác quan này phân biệt con người với động vật, và chỉ với sự phát triển tổng hợp của chúng, con người mới thực sự được coi là con người.

Các học thuyết của Khổng Tử và Mạnh Tử là nền tảng của văn hóa truyền thống phương Đông trong hàng ngàn năm và vẫn còn chiếm ưu thế cho đến ngày nay.

Như vậy, bản chất của chủ nghĩa nhân văn mới chỉ có thể được làm giàu bằng các thành phần của văn hóa phương Đông. Khi xã hội loài người phát triển với tốc độ cao, việc xây dựng một thế giới hài hòa, từ lâu đã trở thành lý tưởng phổ quát của nhân loại, cần thiết lắm một chủ nghĩa nhân văn mới. ■