Ở Việt Nam, nghề thêu là một ngành nghề thủ công truyền thống đã có tự lâu đời. Lịch sử của ngành nghề truyền thống này vốn gắn liền với lịch sử tâm linh của người phụ nữ Việt Nam trong quá khứ.

Ngay từ thế kỷ thứ I, bên cạnh lá cờ thêu “Đền nợ nước trả thù nhà” của cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, phụ nữ Việt Nam còn biết dùng công việc thêu thùa để trang hoàng nhà cửa, hơn nữa là để bày tỏ tâm sự, tình cảm và để làm đẹp cho chính mình.

Tuy nhiên, cho đến nay không ai biết được, nghề thêu Việt Nam hình thành từ bao giờ? Ai là người đầu tiên có ý tưởng biến công việc may vá, thêu thùa thành một ngành nghề nghệ thuật ?

Tương truyền rằng, đầu thế kỷ XVII, nghề thêu Việt Nam được đánh dấu một bước ngoặt phát triển mới. Thời đó, ngài Lê Công Hành, (sinh ngày 18/01/1606 – mất ngày 12/06/1661) tại làng Quất Động, xã Quất Động, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây đã đúc kết kinh nghiệm và kỹ thuật thêu dân gian Việt Nam để phổ biến rộng rãi một nghệ thuật thủ công mang đậm nét nghệ thuật.

Cho đến thời phong kiến, nghề thêu là một trong những nghề phục vụ cho Vua chúa và giới Quý tộc. Sản phẩm thêu được hoàn thành bởi những chất liệu chỉ vải do công sức sáng tạo của những người nghệ nhân Việt Nam. Những sợi chỉ lúc đó được nhuộm bằng công thức thủ công với chất liệu hoàn toàn thiên nhiên như củ nâu, cây chàm, vỏ bàng, nước điệp, lá vông, đá mài, hoa hòe ... khiến cho người nước ngoài phải cảm phục để nhận định rằng: "Nhìn những màu nước nhuộm của các cô thợ thấy rất dơ dáy không ngờ đến khi nhuộm xong đều đủ hết một bảng màu vô cùng lạ lùng tưởng như phù phép mới có được".

Trong thời kỳ đó nghề thêu thường là do người phụ nữ Việt Nam đảm trách, theo quan niệm của nho giáo, người con gái phải hoàn thiện được tứ đức: "Công, Dung, Ngôn, Hạnh" như người xưa từng nói:

"Trai thì đọc sách ngâm thơ

Gái thì kim chỉ thêu thùa vá may.”

Đại đa số phụ nữ cả nước đều biết thêu, tuy nhiên tập trung và có tính chuyên nghiệp từ lâu đời là ở Huế. Khi triều đại nhà Nguyễn xây dựng ở Cố Đô Huế, bà Hoàng Thị Cúc, mẹ Vua Bảo Đại, cùng với Nam Phương Hoàng Hậu đã kết hợp những ưu điểm của kỹ thuật thêu Châu Âu với những tinh hoa của nghệ thuật thêu Châu Á để biến nó trở thành nghệ thuật thêu của cung đình, gắn liền với những đặc điểm thùy mị, tinh tế, tỉ mỉ của người con gái xứ Huế.

Gabrielle học giả người Pháp, chuyên nghiên cứu văn hóa Á Đông viết: "...Nhiều nơi đã truyền lại cho con cháu những ngành nghề lạ lùng là vẽ hình bằng chỉ làm cho bông sen, bông tử nở trên lụa, làm cho bươm bướm lượn trên mặt nước trong xanh, người thợ thêu An Nam khéo léo hơn người thợ thêu Trung Quốc về đường kim mũi chỉ và cách pha màu sắc..."

Hocquard - soạn giả sách nói về nghề thêu cuối thế kỷ XIX nhận định: "Người thợ thêu Việt Nam tỏ ra rất khéo léo trong việc phân bổ màu sắc trên lụa, để có những bức tranh thêu hòa hợp không chát chúa”.

Trải qua hàng thế kỷ thăng trầm, nghề thêu có khi lên xuống nhưng nó vẫn giữ được bản sắc văn hoá lâu đời của dân tộc.

Đầu thập niên 90, thế kỷ XX, tranh thêu lụa Việt Nam dần dần vươn đến đỉnh cao nghệ thuật.

Khi công ty XQ bắt đầu thành lập, hai vợ chồng nghệ sĩ, nghệ nhân Võ Văn Quân và Hoàng Lệ Xuân đã vạch một hướng đi mới cho ngành nghề bằng cách kết hợp các đặc điểm của nghệ thuật hội họa, với những tinh hoa của kỹ thuật thêu cổ truyền mà chị  Hoàng Lệ Xuân - xuất thân từ một gia đình gốc Huế - đã thừa hưởng và sáng tạo.

Ngày nay, tranh thêu tay trên lụa XQ Việt Nam đang xích gần các loại hình nghệ thuật âm nhạc, thi ca, hội hoạ. Thông qua các chủ đề về sự sống - cái chết - niềm hy vọng - những xác tín ẩn dấu và cả những thuộc tính thân phận con người, nghệ thuật thêu đã đem lại một cái gì thuộc về cách nhìn của thế giới chúng ta, bằng hình ảnh của một cõi âm nhạc và cái đó có thể biểu đạt bằng nghệ thuật cổ truyền dân tộc.

Tục truyền rằng ông tổ nghề thêu là Lê Công Hành sống ở đầu thế kỷ XVII, sau chuyến đi sứ sang Tàu mang về cho dân làng Quất Động (Thường Tín). Dân làng này lên Kẻ Chợ lập phường hội tập trung ở mấy phố quanh Hồ Gươm. Hiện còn “Tú Thị Đình” ở ngõ Yên Thái thờ tổ nghề thêu, còn thợ và cửa hàng thì rải rác tại nhiều phố từ Hàng Lọng đến Hàng Nón, Hàng Bông …

Khi có nhu cầu của người Âu, những tinh hoa của nghề ra lập các cửa hiệu tại phố Hàng Trống là nơi tiếp cận với khách hàng người Âu từ phía trung tâm Tràng Tiền đến giao dịch.

Ngay từ những năm 1884 – 1886, một bác sĩ người Pháp tên là Hocquard đã đánh giá rằng “Một trong những ngành buôn bán chính của Hà Nội là thêu trên lụa … Người Việt Nam có biệt tài khéo léo kết hợp những màu sắc cực kỳ sặc sỡ trên lụa, tạo nên một tổng thể hài hòa mà không chối mắt … Phần lớn đồ thêu làm ở Bắc Kỳ đều xuất khẩu sáng Trung Quốc, trở thành một ngành buôn bán quan trọng. Đôi khi tôi tự hỏi, tại sao hàng của họ không thể có mặt trong những nhà hàng châu Âu …”

BÀI THƠ CỔ NGHỀ THÊU

Nhịp nhàng nhịp nhàng

tay trên – tay dưới

có vị hoàng đế băng hà

hoàng tử lên ngôi

ông nội mất

cháu đích tôn ra đời

nhịp nhàng nhịp nhàng

tay trên - tay dưới

------------

Nhị bát giai nhân thích tú trì

Tử kinh hoa hạ chuyển hoàng ly

Khả liên vô hạn thương xuân ý

Tận tại đình châm bất ngữ thì

Tạm dịch

Ngón tay người đẹp đang thêu

Dưới hoa bất chợt giọng kêu oanh vàng

Xót thương xuân ý mơ màng

Đường kim ngưng lặng, nói năng nghẹn lời!