NHỮNG CÂU NÓI VỀ NGHỆ THUẬT THÊU TRANH PHONG CẢNH

... “Nghệ nhân thêu tranh hoa và phong cảnh phản ứng nhanh hơn và mạnh mẽ hơn đối với những gì “đổ vỡ”? và họ kiên trì hơn. Đó là do nghệ nhân thêu tranh hoa và phong cảnh có một linh cảm đặc biệt về sự sống, về những gì thực sự là sống còn và điều đó làm cho họ nhạy bén với những gì mất mát và lâm nguy trong môi trường.”

-------------------------

“Mỗi động tác thêu trên những cánh hoa, qua đó người thợ thêu tranh hoa – phong cảnh chúng tôi cảm giác giành giật lại một cái gì đó khỏi sự chết”.

-------------------------

"Những màu sắc, hoa văn trên tác phẩm tranh thêu đó là tín hiệu yêu đương và phiền muộn của nghệ nhân thêu tranh hoa và phong cảnh”.

-------------------------

"Tình yêu của nghệ nhân thêu tranh hoa và phong cảnh giống như một cuốn tiểu thuyết, một bộ phim, một bài ca xưa, giống như buổi ban mai đầy sương e thẹn như một bản tình ái, điên dại như chiếc gương đã phai mờ ký ức…Bạn không tin ư? Bạn hãy trò chuyện với một nghệ nhân thêu tranh hoa và phong cảnh tại căn nhà ĐIỆU THỨC THÊU HOA – Đà Lạt Sử Quán”.

-----------------------------

Phong cảnh Đà Lạt ngày hôm nay luôn ở trong một tình trạng căng thẳng. Do một mối quan hệ bấp bênh giữa các xã hội và môi trường. Nó đã chịu tác động của những khuynh hướng trái ngược hẳn nhau – Từ sự khiêm nhường của cô thợ thêu phong cảnh trước sự bao la của thiên nhiên Đà Lạt cho đến sự ngạo nghễ của những tay trùm Bất Động Sản luôn coi toàn bộ thiên nhiên Đà Lạt chỉ là một phương tiện sản xuất...

-------------------------

Khi khám phá và xây dựng Đà Lạt, người Pháp trước kia thường lấy những cái tên ở Châu Âu đặt cho những nơi ở Đà Lạt. Nó thể hiện một ý chí thống trị, muốn hội nhập các phong cảnh bị thôn tính vào cái thế giới quy chiếu của nước Pháp...

------------------------

Đà Lạt bao la làm sao, cây thông xanh vươn tới bầu trời và bóng trăng long lanh đầy nước, sao mà nó gần vậy hè.

(Trích nhật ký nghệ nhân thêu tranh phong cảnh)

--------------------------------------

Nước giếng như một làn da không ai có quyền xúc phạm.

(Trích nhật ký nghệ nhân thêu tranh phong cảnh)

----------------------------------

Còn gì vui sướng hơn, vào những ngày hè trong Đà Lạt Sử Quán được lội qua những khe suối guốc – dép – nón – xăn ống quần cầm trên tay....

(Tâm sự cô thợ thêu tranh phong cảnh)

--------------------------------------

Nước Đà Lạt chảy thành những làn nhỏ, những dòng suối, thác nước, rồi tới các miệng cống ở những phố, nó ứ đọng lại, phình ra…

Thế rồi… nó lẩn trốn, biến mất, trở thành đồng nhất với không khí – chúng ta hít thở và nó làm rầu lòng ánh sáng Đà Lạt, nối dài thêm giờ phút của những cặp tình nhân, kéo dài nỗi cô quạnh, nó đào sâu thêm nỗi bất hạnh của ta.

(Trích nhật ký nghệ nhân thêu tranh phong cảnh)

--------------------------------------

Nước từ trong ống cây lướt xuống và mơ mộng, trau chuốt cho sợi chỉ thêu gần như thầm lặng bên cạnh có trăng đá rêu phong.

(Lời du khách)

----------------------------

… Sống hài hòa giữa đất trời, giữa vật chất và phi vật chất, giữa thấp với cao, tối với sáng, giữa cái nói ra được và cái không nói thành lời, người thợ thêu bị rung cảm và xúc động lôi cuốn cũng giống như những tác phẩm họ làm ra đưa người xem đến độ say sưa. Điều người thợ thêu tạo ra là một sự choáng ngợp giống như một tia chớp. Người đó có một ngọn lửa thiêng mà bản thân cũng là một ngọn lửa thiêng…

----------------------------------

Những người thợ thêu phong cảnh khiêm nhường nhất đã từng nói với người những gì mà người đã biết tự bao giờ. Nhưng sẽ chỉ được nghe lần đầu tiên rằng: “Chỉ có hành động mà sự thờ ơ của các vì sao tiếng thì thầm muôn thuở của gió và mưa không sao thắng nổi – PHẢI HÀNH ĐỘNG – qua đó người thợ thêu phong cảnh bằng nghệ thuật của mình giành giật lấy một cái gì đó khỏi sự chết chóc”…

----------------------------------

Sự ngăn nắp và sự hoàn mỹ mang tính hình học trong một phong cảnh của phương Tây hình như rất xa lạ với cái vẻ đẹp hồn nhiên trong các bức tranh phong cảnh thợ thêu vì mỗi thành phần trong bức tranh thêu là một sự nối tiếp các chuyển động của tâm hồn, quy luật về sự tương đồng giữa con người và phong cảnh hình như được vận dụng hoàn hảo... như lời một thi sĩ: “Nét thêu của một nghệ nhân không chỉ giới hạn ở bản thân nó, mà còn có một nét tương tự trong thế giới của các giá trị tinh thần...” Sự thật khi núi non, cánh rừng thông Đà Lạt có một hình dạng nào đó thì điều này cũng ảnh hưởng đến trí tuệ con người thợ thêu và họ phải tìm ra một sự tương đồng.

----------------------------------

Nghệ nhân phong cảnh XQ, với mong muốn để lại phía sau những nếp sống mòn mỏi của đời thường, để tái tạo nơi khác cái ĐÔ THÀNH (trong nội thất) lý tưởng mà tất cả chúng ta hằng ao ước.

Mỗi tác phẩm triển lãm ở đây các bạn sẽ phát hiện ra những quy luật của thiên nhiên bằng trực giác để vươn tới chân lý huyền bí (nỗi hiu quạnh và nơi ẩn náu - sự chuộc tội và khai tâm…)

Nó tác động mãnh liệt đến trí tưởng tượng, đến nỗi đôi khi biến các tác phẩm này, trở thành các tác phẩm đầy huyền thoại.

------------------------------------

Con người có thể tự hoàn thiện mình bằng cách biến nơi họ ở thành phong cảnh như XQ – Sử Quán. Ở đây họ đã đem lại phong cảnh mang tính người, trước hết ta phải phát hiện ra nó, sau đó tạo ra các tín hiệu về cuộc sống của con người ở tại đó.

Phong cảnh là một tấm gương, trong đó con người tìm thấy chính mình, tác động đến đồng loại của mình bằng những tín hiệu rải rác khắp nơi.

Khi người lữ khách ngắm nhìn phong cảnh, thì chính phong cảnh nhìn anh hoặc chị ta...Vậy định nghĩa phong cảnh về mặt thẩm mỹ với những cái khác nhau: Đó là nhận biết tồn tại của sự đa dạng, nở rộ ngôn ngữ của con người và muôn loài...

Có thể nói: Phong cảnh là phương tiện trung gian để con người đối thoại với chính mình.

------------------------

HỘP ĐỒ TƯ TRANG CỦA NGHỆ NHÂN PHONG CẢNH

Nói lên mối quan hệ mật thiết giữa con người với nơi họ ở, và cũng là nơi bao che cho họ sự hòa quyện thành công với tính vững bền của đất, tính vĩnh hằng thiêng liêng với thời gian của những tác phẩm thêu của con người…

-----------------------

CHÚ Ý:

- Bậc thang rỉ nước và phủ đầy rêu trơn trượt.

- Những rễ nổi của các cây thông giúp cho thợ thêu phong cảnh nghệ thuật về cách NHĂN MẶT và NGÔN NGỮ bằng các dấu hiệu trên mặt.

---------------------------------

Chiếc trụ: VE SẦU LỘT XÁC

Người thợ thêu phong cảnh ở đây đã xây dựng được mối quan hệ đặc biệt với thiên nhiên để không còn chỉ là con vật “tự nhiên”.

Trong một buổi sáng đi làm sớm, tôi đã thấy trên cột trụ này một con ve sầu đang lột xác. Thần linh khi bỏ lại phía sau nó, chiếc áo khoác mỏng manh, liệu nó có bay lên để trở về, trong chốc lát cái thiên cung của mình không?

--------------------------------

Đang thêu một bức tranh tranh tuyệt đẹp về phong cảnh thiên nhiên mênh mông của quê hương Đà Lạt.

Rồi bỗng nhiên, việc mô tả bằng sợi chỉ thêu lại mang hơi thở một bài thơ kỳ lạ, một cặp mắt trong phong cảnh đang chăm chú nhìn người thợ đang thêu tranh. Đôi mắt của một cô bé gái không ai biết thêm gì về cô bé cả, ngoài đôi mắt.

--------------------------------

Nơi chốn con người sống, lao động, đi lại luôn có tác động qua lại với nhau.

Ở đâu cũng vậy, trên mảnh đất xa lạ - hoặc thân quen, đều có những con người sống trước ta, hoặc đang cùng sống với ta, im lìm hoặc ồn ào, ở đâu cũng có dấu tích con người, đều vang vọng những ngôn ngữ do một hay nhiều giọng thốt ra TỬ NGỮ hay SINH NGỮ. Sự tích tụ vật chất của ngôn ngữ đó tại các vật thể hoặc cảnh vật tạo nên cái mà chúng ta gọi là PHONG CẢNH.

----------------------------

Kết thúc sau chuyến tham quan XQ – Sử Quán, thưởng thức một cốc cà phê nồng nàn của cao nguyên Đà Lạt. Theo phong tục nghệ nhân thêu tranh phong cảnh, những giọt cà phê đầu tiên được rót xuống đất – mừng Đất mẹ, giải khát cho mẹ, duy trì sự sáng tạo của mẹ.

------------------------------

THẨM MỸ VỀ NHỮNG CÁI KHÁC NHAU

Đó là nhận biết sự tồn tại thực tế của một sự phát triển đa dạng, thậm chí náo động làm mất ổn định. PHONG CẢNH chính là ngôn ngữ rộ nở của con người.

------------------------------

Sử Quán rất nhiều ngóc ngách dễ làm bạn mất phương hướng khi tham quan. Những đường rạch giống như những nét chỉ đường đời trong lòng bàn tay, chúng làm chứng cho cuộc sống đã qua và đánh dấu những rãnh khác nhau cho quãng đời kế tiếp…

Thật ra, chúng sinh ra để vuốt ve “cuộc đời và nỗi đam mê” của người thợ thêu phong cảnh, cũng là sự chờ đón những bước chân “vô tình” của người du khách khám phá nghệ thuật thêu tranh phong cảnh.

------------------------------

Đối với người Đà Lạt, bậc cầu thang lên cao hoặc xuống thấp là nơi họ thường ngồi nghỉ và nhìn lại thế giới, đi tìm một câu trả lời khi số phận tàn nhẫn cứ nhè gia đình họ mà gây đau khổ… khi mà không chiếc áo thầy tu hay bùa phép nào có thể chữa lành những vết thương của linh hồn và trái tim theo thời gian…

------------------------------

Những con dốc quanh co - “truông đèo” những tầng nấc bậc thềm và cầu thang, là những tĩnh mạch của thành phố Đà Lạt, qua đó luôn chảy thành những rãnh nhỏ, Đất và Nước.

Đó là những luống cày đầu tiên trên những cánh đồng rau, những vần thơ đầu tiên mà người Đà Lạt sáng tác.

------------------------------

Phong cảnh thành phố Đà Lạt biểu lộ một tính năng động phi thường trong xây dựng theo hướng đi lên cao hoặc xuống thấp mà các bậc cầu thang là hình ảnh tiêu biểu (có thể gọi những tĩnh mạch của Đà Lạt).

Thật sự những bậc cầu thang này là những phím đàn dương cầm, chồng lên nhau mà xưa kia rất có thể những đôi tình nhân phải lần theo để tìm lại người yêu. Các nhà thờ, công trình văn hóa, ngôi biệt thự … bao giờ cũng được xây dựng tạo hình chiếu xuống bậc thang hoặc con đường dốc bóng như gương vào lúc mưa phùn. Như khích lệ những người đi nhà thờ và khách du lịch hãy gắng chịu những cơn gió se lạnh của Đà Lạt.

Mọi cái ở Đà Lạt đều là thứ phải leo trèo cả.

------------------------------

“HỐC” CỦA KHÁCH QUÁ VÃNG

Ghi tên, ngày tháng và một số cảm tưởng của họ, giúp cho chúng ta tìm thấy sâu cảnh vật ở đây, dấu hiệu của sự nhọc nhằn và niềm vui của phụ nữ qua những tác phẩm tranh phong cảnh của họ.

------------------------------

Người Đà Lạt ngày xưa nghe vị linh mục giảng kinh trong tiếng rì rào dưới rặng cây thông. Còn người thợ thêu tranh phong cảnh, họ đã biết xem giờ bằng bóng nắng Mặt Trời trên chiếc trụ “NHẬT KHUÊ”.

------------------------------

Anh nhầm rồi…

Bên thành phố, kẻ khát nước không tìm được con đường nào dẫn tới thác nước và cũng chẳng tìm được mẫu thức ăn nào trên các dòng suối…

Và tì bàn tay uống dòng suối hoang dại, anh hãy cúi gập như một hoa mua dại, sinh kế duy nhất còn lại là gặm lòng bàn tay. Và ngụm nước duy nhất là những giọt nước trào từ đôi mắt.

(Trích nhật ký nghệ nhân thêu tranh phong cảnh)

-------------------------------------

PHONG CẢNH

Như chúng ta thấy, con người có thể tự hoàn thiện mình bằng cách biến nơi họ ở thành Phong cảnh, họ đem lại cho phong cảnh tính người, trước hết phát hiện ra nó, sau đó tạo ra các tín hiệu về cuộc sống của con người tại đó. Phong cảnh là một tấm gương, trong đó con người tìm thấy chính mình, tác động tới đồng loại của mình bằng những tín hiệu rải rác khắp nơi, tại thành phố hay các vùng nông thôn – tại nhà mình.

Như vậy, phong cảnh là sự tích tụ vật chất của ngôn ngữ đó tại các vật thể hoặc cảnh vật tạo nên mà cái chúng ta gọi là Phong cảnh.

--------------------------------

Nghệ thuật của người nghệ nhân XQ thêu tranh hoa và tranh phong cảnh thể hiện một chủ nghĩa ấn tượng sâu đậm và tinh tế … Bao hàm cách thức thưởng ngoạn thời gian, sự mẫn cảm của người thợ thêu đều hòa nhập với những trạng thái đổi thay của thiên nhiên, những sắc thái thoảng qua và những giây phút hài hòa tuyệt diệu.

Nghệ nhân thêu tranh hoa và phong cảnh XQ biết thưởng thức phẩm chất của thời gian cũng như biết thưởng thức vị ngon của trà, vẻ đẹp của tà áo dài thêu … Thời gian đến, thời gian đi qua, thời gian trở lại, thời gian biểu hiện trên nhành thông, trên thân đào, trên mái nhà, trên nhành hoa, trong tiếng kêu của loài chim sẻ …

Biết bao nhiêu hương vị đã tác động vào ý thức để biểu thị phẩm chất của thời gian. Nghệ thuật thêu định vị được thời gian, định vị được cái “vô thường” đó …

-----------------------------------

Bố Cục Của Một Bức Tranh Phong Cảnh

Ngắm tranh phong cảnh là một hoạt động không đem lại lợi ích gì cho thương mại, và càng không phải coi phong cảnh như là một bức tranh “rỗng tuếch” không mang dấu vết con người. Người ngắm không chỉ đang đi vào con đường, leo lên một ngọn núi trừu tượng.v.v.. mà còn tìm đọc một cuốn sử được ghi chép trong các cuốn sổ với nhau. Trước tiên, có sổ ghi chép địa chất người sống ở đó họ leo trèo, đi đứng như thế nào trong địa hình đó, dùng công cụ gì đối với địa chất đó? Sau đó, đến sổ ghi chép thể thao: Những người đó đi lại những con đường đã được những con người trước đó khai phá. Họ đã dùng dự kiến thời gian chuẩn bị cho một cố gắng nào đó, và luyện tập ra sao cho thân thể có thể thực hiện động tác nào đó, sự nhào lộn nào đó. Còn sổ ghi chép thẩm mỹ mà chúng ta có thể gọi là “Bố cục phong cảnh” sự rèn luyện cảm giác, tinh thần cho phép những con người ở trong đó thưởng thức được hình dáng đặc biệt của núi non – nhà cửa – chùa chiền v.v... sắc thái của ánh sáng vào những lúc khác nhau trong ngày. Việc rèn luyện chu đáo thân thể cho phép họ “khiêu vũ” không chút mệt nhọc giữa những địa hình hoặc say sưa quay lững giữa trời.

----------------------------------

Ngày xưa những người họa sĩ khi khám phá Đà Lạt, trong mỗi tác phẩm phong cảnh của họ vẽ Đà Lạt đều được đặt cái tên để kể lại những khó khăn thử thách mà họa sĩ đã trải qua…

Như: Thung lũng “Đau buồn”, Đồi thông Hai mộ, con đường “Lừa dối”, Ngôi làng “Giận dữ”, Con suối “Đói”, Bờ suối “Vô dụng”, Ngọn đồi “Trăn trở”..v.v… Nhưng cũng có những tác phẩm phong cảnh nêu bật niềm hy vọng: Thung lũng “Bùa yêu”, Cánh rừng “Bồng lai”, Con đường “Ước vọng”, Đất “Suối vàng”.v.v…

Ngày nay phong cảnh Đà Lạt vẫn còn những vùng đất khác chưa có tên - với những cánh rừng – hàng ngàn ngọn đồi vẫn đang chờ đợi những nghệ sĩ đặt cho một cái tên.

------------------------------

"ĐÀ LẠT XỨ SỞ KHÔNG TRỞ VỀ"

Bộ môn: Thêu tranh phong cảnh

Tôi rất hạnh phúc khi vào bộ phận thêu phong cảnh và kiến trúc Đà Lạt. Với chủ đề “Đà Lạt Xứ Sở Không Trở Về”, tôi cho rằng tất cả từ nỗi hoài nhớ mà ra. Hoài nhớ Đà Lạt của tôi, hoài nhớ cuộc đời, tôi có một thời thơ ấu kỳ lạ trên cao nguyên Đà Lạt này… Những người chung quanh tôi - thành phố tôi là những người giàu trí tưởng tượng, sống trong một thế giới phủ sương đầy ảo cảnh… chỉ riêng mùi hoa lá cỏ cây đã đủ làm nôn nao cả ruột.

Đó là thành phố biến chuyển đủ các sắc độ…tạo nên tâm hồn con người “màu xanh lơ”…, một thế giới thấm đậm những huyền thoại của “Tự do” kết hợp với những truyền thuyết người bản địa và trí tưởng tượng của người nhập cư các vùng miền. Tạo nên cái nhìn rất đặc biệt – một quan niệm nhân sinh đưa đến mọi sự vật một khía cạnh kỳ diệu mà nó hiện diện trong tất cả các tác phẩm thêu phong cảnh của chúng tôi có cả mặt “thân phận” ở mọi sự vật một thứ thực tế bất cần quy luật của lý trí như là trong mộng vậy. Như việc tin các điều lành, dữ - thần giao cách cảm, các giấc mộng đêm hè lẫn mùa đông và hàng loạt những dị đoan và diễn giải sự “huyền ảo” của thực tế là hoàn toàn tự nhiên.

Vào dịp đầu năm mới 2021, những nghệ nhân chúng tôi không thể sống mãi trong nỗi hoài nhớ: “dưới ánh sáng của quá khứ”. Không thể tìm hiểu mãi một xứ sở lâu quá như vậy… Mà qua đó, gắn bó sâu sắc với Đà Lạt này, đất nước này và với cả thế giới.

Không thể là “Đà Lạt của tôi…

Yêu trần gian mà chẳng dám cầm tay…”

---------------------------------------------

MỘT NGÀY LÀM VIỆC CỦA NGHỆ NHÂN

THÊU TRANH PHONG CẢNH

Tại khu vườn "Ngu Ngơ"

BUỔI SÁNG: Trước khi ngồi vào khung thêu, họ mặc áo lễ thực hiện một nghi thức “- Ký Ức Già Cỗi -” của THẦN RỪNG để tưởng niệm những – cánh rừng vừa qua đời. Sau đó, họ đi thăm – Ngôi Làng Sóc Thông Đà Lạt – Làng Rùa – Hồ cá “Nguyệt Tụ” để xem đêm qua loài vật “Những người bạn mộng mơ và lâu đời nhất của Đà Lạt” có buồn không?

Và rồi vào căn nhà “Ngọn Lửa Xanh” để lấy chỉ thêu trong ngày mà họ đặt vào (ủ) đêm qua trong mỗi căn phòng nhỏ với một niềm tin những sợi chỉ khi đặt vào trong đó sẽ có chất men làm cho mỗi đường kim mũi chỉ khi thêu tranh phong cảnh sẽ sáng hơn – đẹp hơn – bí ẩn hơn!?

BUỔI TRƯA: Sau khi ăn cơm trưa, họ dạo trong vườn Phong Lan Rừng – Tri Kỷ Hữu - nhặt những chiếc lá vàng rụng đêm qua của những giò phong lan rừng đem phơi khô và viết những bài thơ – Tình Tri Kỷ – để bán cho du khách tham quan nhằm gây quỹ chăm sóc - Tình Tri Kỷ. Và tại đó, họ thường có một trò chơi “ Nhuộm Màu Mộng Mơ Cho Thời Gian” bằng cách lấy ít đất bùn phù sa đắp lên những nấm mồ nhỏ của những loài vật qua đời được chôn cất trong Vườn Tri Kỷ rồi đặt những chiếc nón lá thêu gần đó cho những lũ bướm muôn màu muôn sắc bay đậu lên những chiếc nón lá và lẫn nấm mồ những con vật qua đời “không có gì sâu sắc hơn – nhẹ nhàng hơn cái hình ảnh ấy về dòng chảy của thời gian”. Và cũng có thể hiểu như thế này, những con bướm chỉ sống một ngày trong khi đó chúng ta ở đó đã 80 triệu năm. Những con bướm lại cho rằng chúng vĩnh cửu hơn con người vì khi mỗi con qua đời chúng để lại cho thế hệ sau một màu sắc sặc sỡ hơn, độc đáo hơn bằng một hành động yêu thương… sự phù du không phải là đàn bướm mà nó cho rằng là của con người.

BUỔI CHIỀU: Trước khi về, thợ thêu đến các cửa hàng “Giấc Mơ Tròn Trịa”, cửa hàng “ Bán Trăng Mây Gió” xem ngày hôm nay bán được bao nhiêu. Sau đó, họ đến cửa hàng - Nhà Ca Dao Của Mẹ – có bán hết rau trái cây nhà vườn của người thợ thêu phong cảnh không? Có bán hết khoai lang không? Nếu không hết, họ sẽ trao đổi với nhau hoặc mua khoai lang đem về làm quà cho con. Nếu người thợ thêu xa nhà sống trong “Ngọc Khuê Đường” Đà Lạt Sử Quán đem về ăn trước khi đi ngủ và cứ hay nói với nhau “Chúng mình ăn quà nhà ca dao của Mẹ khi ngủ sẽ không gặp ác mộng vì có Mẹ bên cạnh…”

BUỔI TỐI: Những thợ thêu sống tại “Ngọc Khuê Đường” Đà Lạt Sử Quán thường đốt lên đốm lửa và ra ngồi vào những bàn trà “Tuế Hàn Tam Hữu” – “Nhất Sinh Đê Thủ Bái Lan Hoa” để uống trà, ăn bánh, nói chuyện, ngắm hoa v.v …, với một niềm tin lửa sẽ sưởi ấm phong lan rừng tri kỷ thậm chí sưởi ấm cả cỏ hoang! Và cũng để bớt cô đơn – hiu quạnh – tĩnh lặng vì nỗi buồn nhớ cố hương.

Tất cả điều này được diễn đạt tuyệt vời bởi một câu thơ sinh ra từ trái tim đau thương của cô thợ thêu sống xa nhà, được khắc lên cây căm xe bên thác nước nhỏ có một lối bậc thang dẫn lên căn nhà Du Ca:

Thác nước ơi! Ngươi yêu ai mà ngươi rỏ lệ ?

Ngươi nhớ thương ai mà ngươi chau mày ?

Phải chăng tất cả những điều đó đã làm nên tác phẩm tranh thêu phong cảnh XQ bởi nghệ nhân cũng là một nghệ sĩ ? Anh chị hãy thử một hành trình “Nghi thức lặng lẽ” như vậy và nêu lên những cảm xúc, suy nghĩ của mình.

------------------------------------------

TRÀ LÂU - AM VẮNG

của nghệ nhân thêu tranh phong cảnh

Có nghĩa là một khu vườn nhỏ dẫn đến phòng trà với lối đi khúc khuỷu quanh co, cheo leo, dẫn tới cõi Phật thanh cao, nó phản ảnh một cuộc sống lý tưởng và sự nhạy cảm trước “vẻ đẹp não lòng của những sự vật mong manh”. Và chính tại không gian “AM VẮNG” này, nhiều giá trị thẩm mỹ mới của nghệ thuật thêu tranh phong cảnh sẽ được xác lập – không những trong thêu – trong thơ, âm nhạc, sẽ ca ngợi trăng và hoa bộc lộ tình yêu thiên nhiên và lòng sùng đạo.

TRÀ LÂU – AM VẮNG: thể hiện sự bất an trong cuộc sống trần thế – một cuộc viễn du đơn độc và là công cuộc đi tìm kiếm lại vẻ đẹp và sự thanh bình trong cuộc sống của nghệ thuật thêu phong cảnh.

----------------------------------

Tôi ngồi trong chiếc ghế bên thềm cafe tại căn nhà “Nhật Ký Quá Cảnh Đà Lạt” sau những cơn mưa. Hai mắt nhắm nghiền, vẫn thấy ánh nắng chấp chới ngoài kia một ngày nắng mới reo vui trước ngõ sau nhiều ngày mưa ở Đà Lạt?

Ừ thì có gì lạ đâu, những ngày khí trời bỗng nhẹ như tơ, làm cho con người sau những ngày mưa túng quẫn chỉ chợt vụt bay lên không, lượn quanh khắp cả phố phường. Đồi núi, cây cỏ, thác hồ bỗng trở nên trong suốt trong thứ ánh sáng thủy tinh kỳ lạ, trong đến nỗi không thể cắt nghĩa được vì sao, vì màu mắt hay ánh sáng trong veo không một chút bụi trần mà mùa mưa Đà Lạt đã dùi mài thanh lọc?

Có ai muốn bay với nắng Đà Lạt hôm nay như tôi thuở nào không?

Nhật ký của nghệ nhân thêu phong cảnh

Đà Lạt - một ngày mưa không dứt

-------------------------------------------

Đang chăm chú làm việc tôi chợt nghe một âm điệu du dương: tôi nhìn qua các chấn song ban công, thấy những đứa trẻ đang vui chơi phía dưới trong mảnh sân đất chật hẹp. Một đứa dứng trên hai vai đứa trẻ khác, nó nhắm tịt mắt và ê a: “Đà Lạt của tôi yêu trần gian mà chẳng dám cầm tay”

Lần thứ hai tôi dẫn một người bạn đến ngôi nhà gỗ quyét sơn, thấy có rất nhiều người trong đó. Tôi không biết mô tả ngôi nhà này như thế nào, nói đúng hơn là một căn phòng lụp xụp.

Trong chỗ khuất kín có những người đang ăn uống ngay trên đất hoặc trên một cái bệ, những người ngồi trên bệ đang chơi đàn guitar và hát “Đà Lạt của tôi trăng đeo mắt - Đà Lạt của tôi cõi tình quên bụi phủi tay”

Trừ khoảng 5 đến 6 người đang trò chuyện với nhau “Họ bị phạt tù, nhưng không có buồng giam, họ cưỡi ngựa nhưng không ai trông thấy ngựa của họ. Họ giao chiến nhưng kiếm của họ bằng lau sậy, họ gục chết nhưng lại lập tức đứng dậy.

- “Những hành động của lũ điên” – người bạn thương nhân nói.

- “Họ không phải là những người điên” - tôi bảo với thương nhân - “mà họ đang trình diễn một câu chuyện!”.

- “Những người đó có nói gì đâu?”

- “Tất nhiên họ có nói” – tôi đáp

Họ có nói và hát “Một giống hồng bất tử và tuyệt đẹp nở trong các khu vườn Đà Lạt”.

(Nhật ký nghệ nhân thêu phong cảnh Đà Lạt)

----------------------------------------

TRANH PHONG CẢNH

“Thiên nhiên, nó làm bung các bản thể sâu xa của con người”

Trong một tình trạng thường xuyên bất ổn chơi vơi không gốc rễ, phong cảnh là phương tiện trung gian để con người đối thoại với chính mình. Con người chúng ta luôn sống giữa thiên nhiên, được nuôi dưỡng và phát triển các tri giác, nhận thức từ thiên nhiên.

Phong cảnh là một tấm gương mà trong đó chúng ta tìm thấy bản thân mình, ý thức mãnh liệt sự nhỏ nhoi của kiếp người vậy, như trong tâm cảnh của cả tâm nhân. Mỗi họat động của con người là sự giao cảm đẹp đẽ với thiên nhiên rồi nó lại tác động đến đồng loại bằng những tín hiệu về cuộc sống…

“…Buổi chiều nhìn nắng vàng qua trước ngõ

Phút thanh xuân thoáng chốc đã tà huy

Tiếng chim kêu tự cuối vườn ai đó

Thoảng trong không như báo triệu điều gì…”

-----------------------------------------

NGHỆ THUẬT THÊU TRANH PHONG CẢNH

Tranh thêu Phong cảnh là sự đan quyện lấp lánh của những mũi thêu như suối trên những hình trang trí huyễn hoặc tạo ra một không gian những hình ảnh bất ngờ trên mỗi bức tranh, nó cũng đang phập phồng đời sống hữu cơ và còn đang cố đua tài với thiên nhiên. Những tác phẩm tạo hình người và cây cỏ đang hòa quyện vào nhau, chuyển hình thảo mộc sang hình động vật, làm cây biến thành thiên nga hay thành rắn… rắn biến thành con người, con người lại biến thành ánh lửa…

Tranh Phong cảnh XQ bỗng sống động lên với một thế giới đầy cỏ hoa, loài vật, huyền thoại và người được thể hiện trong trắng đến nỗi tưởng chừng như đó là thời trước tội tổ tông truyền vậy.

Tác phẩm tranh phong cảnh phát hiện sự phóng khoáng của tính không đối xứng trong không gian mang lại những ý niệm mới và chuyển động trong không gian. Một lần nữa nó trở lại chiếm lĩnh trí tưởng tượng của một thế giới đang hướng tới sự đơn điệu và buồn tẻ.

(Nhóm nghệ sỹ - nghệ nhân sáng tác và thêu tranh phong cảnh)

-----------------------------

SỰ PHONG NHÃ THIÊN NHIÊN

CỦA NGHỆ NHÂN THÊU TRANH PHONG CẢNH VÀ TRANH HOA

Người thợ thêu tranh XQ hằng ngày phải được học, để thể hiện ra một cách đặc biệt rõ ràng biểu đạt trong nghệ thuật thêu, mà còn biểu đạt những tình cảm đối với thiên nhiên – trong thơ ca – âm nhạc – trong cách ăn mặc và chăm sóc vườn cây – vườn hoa..v.v… biết yêu quý một chú ve sầu, một vầng trăng – một cành phong lan nở muộn, một lùm cỏ..v.v.. đã trở thành tiêu chuẩn đánh giá phong cách của thợ thêu XQ ngày hôm nay. Nền tảng cơ bản để phát triển nghệ thuật thêu tranh XQ.

- Trong tiếng Pháp từ Courtoisie: Lịch thiệp phong nhã bắt nguồn từ Cour (Cung đình)

- Trong tiếng Nhật, phong thái lịch sự và sự tinh tế trong thưởng thức được biểu hiện bằng từ Miyabi bắt nguồn từ Miya (Kinh đô, tức Heian là triều đình ở Kyoto). Trong từ này nó còn có nghĩa chỉ các mối quan hệ chủ yếu là “lịch sự, khôn khéo” giữa người với người, mà chỉ mối quan hệ nhạy cảm mang tính chất thẩm mỹ học giữa con người với thiên nhiên.

- Ở tiếng Pháp những từ như Politesse (lễ độ) bắt nguồn từ Polis trong tiếng Hy Lạp có nghĩa là Thành Thị: Civilité (phép lịch sự – xã giao) bắt nguồn từ Cives trong tiếng Latinh. Tất cả đều gợi lên mối quan hệ giữa người với người trong một khung cảnh nhân tạo là thành thị.

- Từ Courtois: lời lẽ của tình nhân

-----------------------------------

PHONG CẢNH ĐÀ LẠT

Qua một CỐC NƯỚC TRÀ CAO NGUYÊN

Những thợ thêu phong cảnh XQ - Đà Lạt trong giờ giải lao, họ luôn bàn luận về những câu chuyện, những khái niệm và ý tưởng trên mỗi tác phẩm của mình…, sau đây là những khái niệm phong cảnh mà chúng ta tìm thấy trên mỗi tác phẩm thêu tay của họ:

- Phong cảnh Đà Lạt làm đậm thêm cái tình cảm và xúc cảm của con người và chính phong cảnh này đã đem lại hơi thở sử thi của một câu chuyện, nếu không thế thì nó chỉ còn là những câu chuyện phiêu lưu.

- Phong cảnh Đà Lạt tiến triển từ chỗ chỉ một đối vị cho chủ đề lên thành nhân tố tự sự, cuối cùng thành nhân vật thật sự, đôi lúc trở thành cốt truyện… như tác phẩm Đà Lạt Trước Cơn Mưa: Hình như có một cái gì đó sắp xảy ra (như xã hội chúng ta hiện thời) với một con đường mòn len vào cánh rừng, nó thêu nên một số phận nhân vật đi tìm kẻ giết cha mình (huyền thoại về những con đường mòn Đà Lạt). Chính phong cảnh này nó liên tưởng đến sự cô đơn, thách thức, chinh phục và chịu đựng… với những đức tính này và những hình ảnh nó đem lại cho tác phẩm thêu phong cảnh khía cạnh sử thi.

- Trong nghệ thuật thêu tranh phong cảnh của nghệ nhân XQ, cũng có thể đơn giản là yếu tố thị giác hoặc đóng vai trò quan trọng trong cấu trúc tự sự, nó là trung tâm, xung quanh đó hình thành những lỗi mòn của cơ man nào là chuyện kể… Phong cảnh Đà Lạt – một nơi mà tình yêu chết đi bởi "một cốc nước trà"… hoặc là nơi mà quyền lực và cô đơn đồng hành với nhau…

------------------------------------------

HƯƠNG CỦA ĐẤT

Nghệ nhân phụ trách căn phòng “ĐÀ LẠT TÌNH SỬ”.

…Có cái gì đó trong truyền thống của người Đà Lạt gắn liền vườn tược với tình yêu… nó là nơi ban đầu để yêu đương. Trong những mảnh vườn có những cặp mắt nấp sau bụi cây nhìn trộm cặp tình nhân quấn quyện lấy nhau, từ một ban công của ngôi biệt thự gió se lạnh, xa xa có tiếng đàn Piano du dương của một ai đó vọng lại.

Vào những ngày “hội thiên nhiên, ai cũng có thể mua vé lên Đà Lạt, để hưởng hương thơm ngây ngất của các loài hoa... Ai mà không ao ước được khoác tay người mình yêu dấu đi dưới hàng cây thông già nua, ngồi xuống lớp cỏ mịn với đôi chân trần, cào ngón tay vào đất để cảm thấy hương của đất Đà Lạt. Để cảm được không gian Đà Lạt của nhạc sỹ Lam Phương “…Nơi chúng mình tìm phút êm đềm -Thành phố nào vừa đi đã mỏi - Đường quanh co quyện gốc thông già - Chiều đan tay nghe nắng chan hòa - Nắng hôn nhẹ làm hồng môi em…Quỳ bên nhau trong góc giáo đường - Tiếng kinh cầu dệt mộng yêu đương - Chúa thương tình, sẽ cho mình mãi mãi gần nhau”.

Đó là điều mà nhóm nghệ nhân thêu “Tình Sử Đà Lạt” cho rằng “tình yêu tại Đà Lạt” khác ở nơi khác. Do đó tại XQ Sử Quán có những căn phòng khách gắn liền với những danh Hoa Đà Lạt (Hương của đất) mà nó được trang trí bằng nghệ thuật thêu tay như: căn phòng Mimosa, căn phòng Hoa hồng, căn phòng bâng khuâng, căn phòng Panse, căn phòng Forget Me Not v.v… do nhóm nghệ nhân “Tình Sử Đà Lạt” thực hiện.

------------------------------------------

Sự đối thoại : một bức tranh phong cảnh và một tác phẩm văn học...

Những chiếc đèn thêu trên lụa tơ tằm, là nơi định vị cuộc “Phiêu lưu thi nhân” của thợ thêu phong cảnh. Nó làm sống lại ký ức bị chôn vùi, sẽ được khai quật nở rộ, rực rỡ và hoàn chỉnh trong thế giới ta đang sống. Vì vậy, mỗi tác phẩm tranh thêu phong cảnh của nghệ nhân XQ là sự đối thoại của một tác phẩm văn học.

Đối thoại sợi chỉ thêu với những bài thơ siêu thực

Với tinh thần: Người thợ thêu phong cảnh xem sợi chỉ thêu là cái chứa đựng sự sống, nó không những là phương tiện sáng tạo mà còn chức năng khám phá.

Sợi chỉ thêu phong cảnh họ cảm giác như đi giành một điều gì đó, tên tuổi của mình, vẻ đẹp quê hương mình và cả bản thân họ. Vì vậy, sợi chỉ thêu phong cảnh là một ngôn ngữ thơ ca và nó trở thành phương tiện chinh phục chính bản thân mình.

--------------------------------

Góc Vườn DI SẢN DUY LINH CỦA NGHỆ NHÂN THÊU PHONG CẢNH

Những cách biểu đạt tình cảm của nghệ nhân thêu phong cảnh với thiên nhiên, không những chịu ảnh hưởng sâu đậm của phật giáo – của văn minh trung hoa. Tuy nhiên vẫn tồn tại biểu hiện riêng của di sản duy linh bản xứ có thể nói như thần đạo, mà khắp đất nước thường bắt gặp thờ cúng, thắp hương khắp nơi với những qui mô và những hình thức khác nhau, có thể là vách đá, một mô đất, cái cây lớn, bụi cây lớn, một khoảnh đất thiêng được rào kín… Tất cả đều có một nét chung là dựa vào thiên nhiên được thể hiện tượng trưng bằng hệ thống thần thoại với các vị thần linh được thờ cúng và thể hiện về mặt sinh thái bằng các loài thảo mộc ở chung quanh.

Vườn cây thiêng ấy kiến trúc bằng những trụ gỗ camxe khô, có thảo mộc bao quanh, nó tượng trưng cho rừng trên núi, cội nguồn của thần linh, đồng thời thể hiện về mặt sinh thái thiên nhiên nguyên thủy – đây là một giá trị thẩm mỹ giữ cho văn hóa Việt bất kể vững chắc trong thiên nhiên đã tồn tại ở đó trước khi xuất hiện đô thị.

Như vậy quan điểm bản địa về thiên nhiên mang đậm tính duy linh trong hệ văn hóa thêu và hệ thiên nhiên được cảm nhận như trong một qui trình nối tiếp liên tục. Khuynh hướng sâu sắc này đã tác động tới văn minh của người thợ thêu trên cả hai mặt: về mặt tượng trưng là phương thức sinh hoạt đô thị hôm nay thể hiện sự biểu lộ những cảm xúc tinh tế đối với thiên nhiên qua nghệ thuật thêu phong cảnh, thêu hoa, qua thơ ca..vv về mặt sinh thái học là trong thành phần vật chất của đô thị, đặc biệt là vai trò cơ bản của hoa lá cỏ cây.

----------------------------------

TÂM SỰ NGHỆ NHÂN THÊU TRANH PHONG CẢNH

Chuyện kể về một nghệ nhân thêu tranh phong cảnh. Trước khi đến với nghề thêu chị là một nữ tu sỹ, chị tìm đến tranh thêu với mong muốn tìm đến một chân lý của cuộc đời, tìm đến một quê hương trong hoài niệm.

Chị đã thêu lá để tìm kinh

Vỡ ra bên nớ, nảy tình bên ni

Ô hay! Dăm bảy chia lìa

Cũng tròn vành vạnh sớm khuya thế thì

Rồi nàng bỏ bóng nàng đi

Lòng bay xuống thấp sá gì sầu cao

Chim mờ sa bóng nhạn nào

Vọng lênh đênh gió thì thào trước sau.

Thế rồi thời gian dần trôi đi đông qua thu lại về, chị miệt mài bên khung thêu, cuối cùng tác phẩm của chị cũng đã hoàn thiện. Chị đã tìm thấy trong mỗi tác phẩm tranh thêu của mình một không gian ẩn dật, một không gian trốn tìm và chị đã hoá thành một cánh chim bay vào không gian để tìm mãi giá trị đó. Chị đã nhận ra rằng không chỉ ở trong cõi tu hành mới có thể tìm thấy những chân lý của cuộc đời, mà chính nơi đây, thông qua những tác phẩm tranh thêu chị đã tìm thấy những giá trị: Tình mẹ, tình bạn, tình yêu, tìm thấy một đời sống ước vọng, một đời sống nội tâm đầy ắp kỷ niệm chồng chất lên đời sống thực tiễn, chị luôn tự hỏi rằng:

Giọt sương trên cỏ hôm qua

Thót mình chợt hỏi quê nhà là đâu ?"

-----------------------------------

Ý THỨC HÀNH TINH

CỦA NGƯỜI THỢ THÊU PHONG CẢNH

Các hệ thống sản xuất truyền thống trong mọi xã hội đều căn cứ trên mối quan hệ giữa các hành tinh, lấy đó làm căn cứ để quyết định nên gieo hạt vào thời gian nào và nên luân canh những loại cây nào.

Ví dụ nhiều nhà nông có một thứ hiểu biết khoa học cho phép họ dựa vào tập tính của một số loài côn trùng mà đoán trước được những trận lụt để có thể phòng tránh kịp thời - … nhưng ngày nay các loại thuốc trừ sâu đã diệt hết những sinh vật đóng vai trò chỉ báo đó. Thử lấy một câu ca dao:

“Chuồn chuồn bay thấp thì mưa

Bay cao thì nắng bay vừa thì giông”

Ngày hôm nay, con người đã tạo ra những hệ thống dự báo đáng tin cậy hơn những hệ thống cổ truyền. Nhưng thực ra chúng dễ bị tổn thương hơn quá khứ nếu có nghe được chỉ là tiếng “than vãn” của con chuồn chuồn vì sợ rằng con cháu loài người chúng ta sẽ không bao giờ còn thấy được nó nữa.

----------------------------------

MỘT NGÀY LÀM VIỆC CỦA THỢ THÊU TRANH PHONG CẢNH

Buổi sáng: trước khi ngồi vào khung thêu, họ mặc áo lễ thực hiện một nghi thức “-Ký Ức Già Cỗi-” của THẦN RỪNG để tưởng niệm những – cánh rừng vừa qua đời - . Sau đó, họ đi thăm – Ngôi Làng Sóc Thông Đà Lạt – Làng Rùa – Hồ cá “Nguyệt Tụ” để xem đêm qua loài vật “Những người bạn mộng mơ và lâu đời nhất của Đà Lạt” có buồn không?

Và rồi vào căn nhà “Ngọn Lửa Xanh” để lấy chỉ thêu trong ngày mà họ đặt vào (ủ) đêm qua trong mỗi căn phòng nhỏ với một niềm tin những sợi chỉ khi đặt vào trong đó sẽ có chất men làm cho mỗi đường kim mũi chỉ khi thêu tranh phong cảnh sẽ sáng hơn – đẹp hơn – bí ẩn hơn!?

Buổi trưa: sau khi ăn cơm trưa họ dạo trong vườn Phong Lan Rừng – Tri Kỷ Hữu - nhặt những chiếc lá vàng rụng đêm qua của những giò phong lan rừng đem phơi khô và viết những bài thơ – Tình Tri Kỷ – để bán cho du khách tham quan gây quỹ chăm sóc - Tình Tri Kỷ-. Và tại đó họ thường có một trò chơi “ Nhuộm Màu Mộng Mơ Cho Thời Gian” bằng cách lấy ít đất bùn phù sa đắp lên những nấm mồ nhỏ của những loài vật qua đời được chôn cất trong Vườn Tri Kỷ rồi đặt những chiếc nón lá thêu gần đó cho những lũ bướm muôn màu muôn sắc bay đậu lên những chiếc nón lá và lẫn nấm mồ những con vật qua đời “ không có gì sâu sắc hơn – nhẹ nhàng hơn cái hình ảnh ấy về dòng chảy của thời gian”. Và cũng có thể như thế này những con bướm chỉ sống một ngày trong khi đó chúng ta ở đó đã 80 triệu năm. Những con bướm lại cho rằng chúng vĩnh cửu hơn con người vì khi mỗi con qua đời chúng để lại cho thế hệ sau một màu sắc sặc sỡ hơn, độc đáo hơn bằng một hành động yêu thương… sự phù du không phải là đàn bướm mà nó cho rằng là của con người.

Buổi Chiều: Trước khi về thợ thêu đến các cửa hàng “ Giấc Mơ Tròn Trịa” cửa hàng “ Bán Trăng Mây Gió” xem ngày hôm nay bán được bao nhiêu. Sau đó đến cửa hàng - Nhà Ca Dao Của Mẹ – có bán hết rau trái cây nhà vườn của người thợ thêu phong cảnh không? Có bán hết khoai lang không? Nếu không hết họ sẽ trao đổi với nhau hoặc mua khoai lang đem về làm quà cho con, nếu người thợ thêu xa nhà sống trong “Ngọc Khuê Đường” Đà Lạt Sử Quán đem về ăn trước khi đi ngủ. Và cứ hay nói với nhau “chúng mình ăn quà nhà ca dao của Mẹ khi ngủ sẽ không gặp ác mộng vì có Mẹ bên cạnh…”

Buổi tối: Những thợ thêu sống tại “Ngọc Khuê Đường” Đà Lạt Sử Quán, thường đốt lên đốm lửa và ra ngồi vào những bàn trà “Tuế Hàn Tam Hữu” – “Nhất Sinh Đê Thủ Bái Lan Hoa” để uống trà, ăn bánh, nói chuyện, ngắm hoa v.v … với một niềm tin lửa sẽ sưởi ấm phong lan rừng tri kỷ thậm chí sưởi ấm cả cỏ hoang! cũng để bớt cô đơn – hiu quạnh – tĩnh lặng vì nỗi buồn nhớ cố hương.

Tất cả điều này được diễn đạt tuyệt vời bởi một câu thơ sinh ra từ trái tim đau thương của cô thợ thêu sống xa nhà được khắc lên cây căm xe bên thác nước nhỏ có một lối bậc thang dẫn lên căn nhà Du Ca

Thác nước ơi! Ngươi yêu ai mà ngươi rỏ lệ

Ngươi nhớ thương ai mà ngươi chau mày

Phải chăng tất cả những điều đó làm nên tác phẩm tranh thêu phong cảnh XQ bởi nghệ nhân cũng là một nghệ sĩ. Anh chị hãy thử một hành trình “Nghi thức lặng lẽ” như vậy và nêu lên những cảm xúc, suy nghĩ của mình.

--------------------------------------------------

(Hốc) của khách quá vãng

Hốc - là một cái lõm sâu của những cây khô bị mục mà những người du khách tham quan ghi lại, ngày tháng và một số cảm tưởng trên tờ giấy đặt vào đó, giúp cho chúng ta tìm thấy sau cảnh vật ở đây … dấu hiệu của sự nhọc nhằn và niềm vui của phụ nữ qua những tác phẩm thêu tranh phong cảnh của họ

…. Sử Quán XQ, rất nhiều ngóc ngách dễ làm bạn mất phương hướng khi tham quan, những nẻo đường nhỏ cong queo, giống nét chỉ đường đời trong lòng bàn tay, nó làm chứng cho cuộc sống đã qua và đánh dấu những nẻo đường khác nhau cho quãng đời kế tiếp. Thật ra, những hốc này sinh ra để vuốt ve “cuộc đời và nỗi đam mê” của người thợ thêu tranh phong cảnh, cũng là sự chờ đón những bước chân vô tình của người du khách khám phá, phong cảnh XQ Sử Quán cũng như các tác phẩm tranh thêu.

Đối với người Đà Lạt, bậc cầu thang lên cao hoặc xuống thấp, nơi họ thường ngồi nghỉ và nhìn lại thế giới… để tìm một câu trả lời khi số phận tàn nhẫn cứ nhè quê hương của họ mà gây đau khổ, khi mà không chiếc áo thầy tu hay một bùa phép nào có thể chữa lành nỗi những vết thương của linh hồn và trái tim theo thời gian. Những con dốc quanh co – truông đèo, những tầng nấc, bậc thềm và cầu thang thật ra nó là những tĩnh mạch của một thành phố Đà Lạt qua đó tạo những dòng nước chảy, những rãnh nhỏ. Đất và nước, đó là những luống cày đầu tiên trên những cánh đồng rau, những vần thơ đầu tiên mà người Đà Lạt đã sáng tác. Phong cảnh thành phố Đà Lạt biểu lộ một tính năng động phi thường, trong xây dựng theo hướng đi lên cao, hoặc xuống thấp. Thật sự những bậc cầu thang này là những phím đàn dương cầm, chồng lên nhau mà xưa kia rất có thể những đôi tình nhân phải lần theo để tìm lại người yêu của mình. Các nhà thờ, những công trình văn hóa, ngôi biệt thự bao giờ cũng được xây dựng tạo hình chiếu xuống bậc thang hoặc con đường dốc bóng như gương, vào những ngày mưa phùn nó như khích lệ những người đi nhà thờ và khách du lịch hãy gắng chịu những con gió se lạnh của Đà Lạt.

Mọi cái ở Đà Lạt, đều phải leo trèo cả. Phong cảnh Đà Lạt ngày hôm nay luôn ở trong một tình trạng căng thẳng, do một mối quan hệ bấp bênh của xã hội và môi trường. Nó đã chịu tác động của những khuynh hướng trái ngược nhau, từ sự khiêm nhường của cô thợ thêu làm nghề thủ công trước sự bao la của thiên nhiên Đà Lạt, cho đến sự ngạo nghễ của những tay trùm bất động sản luôn coi toàn bộ thiên nhiên Đà Lạt chỉ là một phương tiện để sản xuất.

Ta yêu Đà Lạt sương mờ

Và yêu mây trắng ngu ngơ non tùng

Bao năm gót lữ đã từng

Dặm người, dặm bụi xin đừng hóa dâu

----------------------------------------

NHỚ MỘT MÙA MƯA Ở ĐÀ LẠT

Ở Đà Lạt, gió mùa không chỉ có nghĩa là mưa, nó cũng không phải là bão tố hoặc những trận cuồng phong làm các cây thông già đổ, mà nó chỉ là một mùa, không phải căn cứ vào những đợt gió mùa mỗi năm đổi hướng hai lần, gió mùa hè và gió mùa đông. Nhưng chỉ những đợt gió mùa hè thổi dồn này từ hướng tây nam đến gây ra một mùa mưa.

Trước khi có mưa là những đợt gió lào khô và hơi nóng, là những ngày Đà Lạt nóng và nắng hơi chói. Khi thấy chim cu, chim chào mào sặc sỡ bay về Đà Lạt, trong những khu rừng thông còn rậm rạp có tiếng chim công gáy hơi chói tai là người ta biết Đà Lạt mùa mưa sắp đến.

Nhớ lại lời của một nhà thơ ngày xưa ở Đà Lạt “Những dải mây cuồn cuộn trôi như một đàn bò rừng động dục khổng lồ và chứa đầy nước. Chúng kéo đến như các ông vua ngự giá thân chinh giữa tiếng ầm ầm của đoàn quân đi. Lấy những ánh chớp làm cờ xí và tiếng sấm rền làm trống trận”. Đó là một biến cố với người nông dân Đà Lạt – người họa sỹ – thi sỹ - nhạc sỹ và ca sỹ.

Những đám mây đen và những con đường lấp lánh nước, xoay quanh những ngôi biệt thự bắt đầu tràn lên mặt vải của các họa sỹ tiểu họa.

Còn đối với nhà thơ, những lọn tóc đen của người yêu được ví với những dải mây trong mùa mưa. Đối với nhạc sỹ: những ca từ là sự “Cô đơn hiu quạnh và tĩnh lặng” từ những đồ vật cho đến loài vật – và đến cả với con người v.v …

Còn một số nhà thơ khác

Đà Lạt mùa mưa đã đến. Hồ bắt đầu đầy ắp nước. Chim bắt đầu truyền cành, nhảy múa vào lúc chiều tà.

Mưa dập bụi xuống đường đất như nhà tu khổ hạnh dập sóng dục tình trong lòng mình. Chim bồ chao kêu ầm trong những bụi cây.

Ánh chớp lấp lánh như một con thuyền tình gắn đầy châu báu trên mặt Hồ Xuân Hương hoan lạc của bầu trời, tựa như một vòng hoa quàng trên cổng vào Thiên Đường của Đà Lạt. Đôi lúc, nó giống như một vòng thắt lưng thêu lộng lẫy của một bậc Thiên Sắc. Như hàng vết móng tay của tình yêu để lại trên cơ thể của mây trong một buổi chiều ly biệt người mình yêu…

Mưa giống như người chơi cờ trên những luống rau, vì những con ếch vàng xanh – những con nhái mén là những quân cờ nhảy nhót trên các ô ngập nước.

Những hạt mưa đá đầu tiên như những viên ngọc trai trong chuỗi hạt đeo cổ của những con chim trời về Đà Lạt quá muộn.

Vì thế: Lịch sử tình yêu của người Đà Lạt trong đó các tình cảm của con người, được diễn đạt đồng điệu với các mùa.

Những bài thơ hay nhất, những bản nhạc hay nhất ở Đà Lạt đều nói đến mùa mưa. Có những câu tục ngữ vẫn được truyền miệng của mọi người nông dân: “Đà Lạt đói kém chẳng qua chỉ là thời kỳ hụt mất mùa mưa”

Hãy thử nhớ lại một câu thơ ở “Ngọc Khuê Đường” của người thợ thêu xa nhà:

Thác nước ơi - ngươi yêu ai mà ngươi rỏ lệ

Ngươi nhớ thương ai mà ngươi chau mày

----------------------------------------

NHẬT KÝ QUÁ VÃNG NGÀY VỀ THĂM

CỦA NGƯỜI CON THÀNH PHỐ ĐÀ LẠT

Đà Lạt - một thành phố huyền thoại vẫn còn giữ lại những di tích nền văn hóa Châu Âu và bản địa. Nơi các diễn viên già đã về hưu đến ẩn dật, nơi các nhà văn – nhà thơ với những kí ức đã đông cứng trong tâm khảm – than thở, nuối tiếc một Đà Lạt xưa không còn nữa.

Kỷ niệm về một thành phố Đà Lạt có quy chế đặc biệt vẫn luôn luôn tồn tại trong tâm tư những con người của một thời đại khác, sống trong những bức tường ẩm thấp cũ kỹ chịu đựng những cơn gió lạnh từ một phương trời thổi tới…. với một niềm hy vọng không bao giờ tắt….Một ngày nào đó Đà Lạt sẽ thoát khỏi cảnh suy tàn..Chính với cái ý nghĩa đó mà thành phố này đã trở nên lãng mạn, được nói tới trong các huyền thoại – những câu chuyện viễn tưởng – những chuyện lạ đầy bí ẩn….

Đà Lạt đã phát triển dài rộng hơn, nhiều khu phố gọi là khu phố “Bình dân tự phát” đã xuất hiện tại vùng ngoại vi. Trong bao nhiêu năm qua, một nền kinh tế bí mật song song gắn bó với việc buôn bán “Bất động sản” đã tập trung ở Đà Lạt. Các thương gia, những kẻ đầu cơ, những kẻ buôn lậu, những người tìm công ăn việc làm các nơi về và cả những kẻ thiếu lương tâm đến trú ẩn. Trong thời kì những lái buôn, kẻ cướp - làm hàng giả, những nhà kinh doanh phá sản hoặc vỡ nợ đến Đà Lạt nhiều hơn nghệ sỹ.

Tôi nhớ cách đây 10 năm có một nhóm thi sỹ trường phái chống lối sống hiện đại nườm nượp kéo đến Đà Lạt, biến nơi đây thành một trung tâm viết văn, nhậu nhẹt và ứng tác văn thơ.

Mặc dù quen biết hết các nhà nghệ sỹ – thơ - văn này, tôi không tham gia nhóm đó. Và trong lời ngỏ cho bài nhạc “Bài Ca Của Kẻ Cắp” cũng nên dẫn ra đây ca từ

Anh bảo:

Tôi sẽ đến một xứ sở khác

Một thành phố khác

Tìm kiếm một loài hoa khác

Tốt hơn nơi đây…

Rồi anh chẳng gặp được xứ sở nào khác

Chẳng thấy một loài hoa nào khác

Quê hương mãi mãi theo anh

Anh sẽ dạo chơi

trên vẫn những con đường đó

Trong vẫn những khu phố đó

anh sẽ già đi

Trong vẫn những ngôi nhà

đó tóc anh sẽ bạc trắng

Mãi mãi anh sẽ vẫn đến thành phố này

Đừng mơ đến một chốn nào khác

Vì chẳng có con đường nào cho anh

Chẳng có đoá hoa nào cho anh …

Đà Lạt - thành phố tôi ra đời nhưng bây giờ nó tượng trưng quá đáng cho sự phản bội đến mức tôi không còn sự lựa chọn nào khác là phải bước chân ra đi

Các gia đình cũ ở Đà Lạt chỉ còn một số ít và sống biệt lập. Có lẽ chính vì thế nên tiếng nói của họ không được ai nghe và họ không bảo vệ được số phận thành phố của họ

Đà Lạt đã thay đổi bản sắc và quy chế của mình, đã trở nên giống bất kì thành phố nào của cả nước.

May mắn thay, các nhà nghệ sỹ trong nước và cả ở nước ngoài vẫn yêu say đắm thành phố này. Một số đến ở vĩnh viễn, một số mỗi năm đến vài lần. Cả họ lẫn người dân của thành phố đều không hiểu, không lý giải nổi sự quyến rũ của thành phố này, một thành phố luôn bị chê bai hoặc bị coi là tầm thường. Họ đã tóm tắt tình cảm như sau: “Tôi không giải thích nổi tại sao tôi yêu thành phố đó, nhưng tôi biết tại sao tôi không yêu nó!” Hình như tình yêu đã át đi mọi thứ và người ta vẫn cứ đến thăm, bất chấp sự mưa gió và xuống cấp – bất chấp những sự phiền toái của cuộc sống hiện thời – dù bị cảm giác cảnh tượng một thành phố đang trôi nổi như thuyền không lái.

----------------------------------------

ĐIỆU MÚA VỀ VỚI THIÊN NHIÊN

Người du khách đã rọi chiếu hình ảnh gì của mình vào tấm gương của Đà Lạt. Người Đà Lạt đã khám phá được những gì về bản thân họ.

Đà Lạt đã cho thấy sự lộng lẫy và sức mạnh của nó vẫn chế ngự chúng ta như xưa, chúng ta vẫn bị mê hoặc bởi thế lực sơ đẳng vừa gây lo ngại vừa làm yên lòng này, nơi chúng ta tìm cách giải thoát cho mình khỏi những cái phức tạp ngoắc ngéo của đời sống đô thị làm hư hỏng con người, trong cùng công cuộc tìm kiếm sự thuần khiết nó cuốn hút ta về phía núi cao, những lớp sương vĩnh cữu. Một sự thuần khiết trong sáng mà chúng ta muốn thổi vào nghệ thuật âm nhạc của mình bởi chúng ta khao khát biết bao được tan vào trong sự toàn vẹn, sự thống nhất của sự sống. Vào những chu trình bất di bất dịch của thiên nhiên…

Nhưng kìa một đám mây che phủ khu rừng, tàn cây xao động, phản chiếu một hình khác về bản thân chúng ta.

Thế rồi sự tham lam của chúng ta chuyển thành sự hổ thẹn và lo sợ: lo sợ sức mạnh huỷ diệt bản thân chúng ta.

Tham lam và sáng suốt, lý trí và đam mê, tất cả lẫn lộn trong ta, ta sẽ chọn gì: phát triển hay môi trường?

Phát triển phụ thuộc vào việc bảo vệ môi trường kinh tế không thể tách khỏi môi trường sinh thái, văn hóa không thể tách rời tự nhiên. Con người không thể tách rời hệ động vật. Đà Lạt vẫn còn duy trì trong ta ảo tưởng về sự biệt lập, về ưu thế và thống trị.

Nền văn hóa truyền thống ngày mai đã biết trung thành với môt thế giới quan thống nhất, đã trả lại thế giới quan đó cho du khách. Vì vậy trong sự tiến hóa của Đà lạt, việc tìm kiếm một trật tự kinh tế – chính trị – xã hội mới lại bắt đầu từ luật bảo vệ thiên nhiên và văn hóa truyền thống, đó là tượng trưng cho sự thống nhất giữa văn hóa (luật) và thiên nhiên (rừng) và tất cả những gì đều bắt đầu từ đó suy ra.

----------------------------------------

Những bức tranh thêu chuyên chở những bài thơ thị giác

Những nét thêu của nghệ nhân XQ bộc lộ một bản giao hưởng của ánh sáng và bóng tối khi tâm hồn nhà thơ của họ bay lên

-----------------------------

Trong bài tiểu luận Nguồn gốc của tác phẩm nghệ thuật, triết gia người Đức Martin Heidegger đã lập luận rằng thơ ca là bản chất của mọi biểu hiện nghệ thuật.

Nghệ nhân XQ nắm bắt góc nhìn này, truyền tải thơ của mình không chỉ bằng lời nói mà còn bằng những nét thêu điêu luyện. Kết quả là một bộ sưu tập các bức tranh quyến rũ toát lên vẻ sang trọng phương Đông đặc trưng bởi bầu không khí thanh bình, nhẹ nhàng và hài hòa. Với kỹ năng nghệ thuật khéo léo, Nghệ nhân xen cảm xúc của mình với thiên nhiên, để chúng trôi chảy tự do. Thông qua những sợi chỉ thêu, họ thể hiện sự khao khát tự do của các loài chim, chia sẻ nỗi buồn với những bông hoa héo, bày tỏ sự ngưỡng mộ trước những sắc màu tươi đẹp của mùa thu hay đắm mình trong sự tĩnh lặng của vầng trăng mùa thu phản chiếu trên một cánh rừng.