Click 
NGHỆ SỸ VÀ SỰ SÁNG TẠO
Tôi là một tu sỹ có chút tâm hồn nghệ sỹ nên tôi biết cảm nhận Cái Đẹp, trăn trở về Cái Đẹp, thao thức về Cái Đẹp.
Trong đêm tối, mù mịt của nhân sinh người nghệ sỹ bước đi, họ tư duy bằng trái tim, họ đam mê, họ khổ đau và họ sáng tạo.
Sáng tạo là khổ hạnh
Trong đêm tối miên trường
Có đốm lửa vô biên
Cháy trên đầu ngọn bút
Từ chất liệu xù xì, xơ cứng của cuộc sống, người nghệ sỹ sáng tạo nên tác phẩm, phụng hiến những giá trị nhân văn và mỹ học ngàn đời. Họ cô đơn, họ chịu thiệt thòi. Họ bị thế giới lông lá vật chất nhìn họ bằng cái nhìn thiếu thiện cảm, thậm chí là khinh miệt, tuy nhiên, người nghệ sỹ họ cho đi tất cả, phụng hiến tất cả …
Tôi yêu con chim cổ còn rướm máu
Đến trần gian phụng hiến cả tâm hồn
Họ có sứ mạng thiêng liêng. Họ chấp nhận đắng cay, chấp nhận thiếu thốn, chấp nhận thua thiệt và họ thầm lặng làm việc trong bóng tối: bóng tối của nhân sinh, bóng tối của nhân tình, bóng tối của trơ lì và vô cảm …
Ngọn bút, cây cọ, mảng màu … là khí giới mang “năng lực mềm” để họ tuyên chiến với hư vô, tuyên chiến với lối mòn xơ cứng, tuyên chiến với bản năng bầy đàn .. đang hủy diệt thế gian và thế giới.
Và tuyên ngôn của họ chính là tuyên ngôn của ánh sáng lương tri trước hiểm họa của môi sinh, của mọi loại môi sinh đang nhiễm độc đức lý, nhân văn và cả cơ thể sống của trái đất. Trong đó, có sự nhiễm độc văn hóa bản sắc cùng các giá trị tinh thần nội tại của cha ông.
XQ, cả chủ nhân và anh chị em nghệ nhân nghệ sỹ XQ – suốt ba mươi năm nay đã âm thầm làm cái công việc lấy “chiếc muỗng cảm thức của nghệ sỹ” để tát cạn biển Đông, đã làm cái việc của con “Dã tràng xe cát”. Và họ đã làm được. Đã tạo được một giá trị khiêm tốn, chắp cánh “ước mơ không thực ấy” để bay cao và bay xa.
Hôm nay, thật tình, tôi chỉ biết lắng nghe và cảm nhận. Có một thế giới không nói năng. Và tôi đang lắng nghe và cảm nhận thế giới không nói năng ấy. Ngôn ngữ của mỹ học rất ít chỗ cho tư duy đa biện, khuôn sáo, định thức và lập trình sẵn. Nó trực tiếp đi thẳng vào tâm hồn, đi thẳng vào trái tim cảm xúc. Và ở đó là tình tự bản sắc quê hương, điệu ru, lời ca, giọng hát... trong sự bảo tồn và phát huy những giá trị truyền thống của hai ngàn năm dựng nước và giữ nước.
Tôi vô cùng cảm ơn XQ, anh chị em nghệ nhân – nghệ sỹ XQ, những họa sỹ - giảng viên trường đại học nghệ thuật Huế đã cho tôi những sát na cảm xúc, vô hình mà sâu sắc, một lần thôi mà không bao giờ trở lại. Vì sát na chính là vĩnh cửu.
Minh Đức Triều Tâm Ảnh
Đà Lạt 11/2013
-------------------------------
BÀI PHÁT BIỂU CỦA SƯ MINH ĐỨC TRIỀU TÂM ẢNH
Kính thưa quý vị lãnh đạo Tỉnh và Thành Phố !
Kính thưa chư vị quan khách !
Tôi hơi đột ngột bởi vì tôi không biết là phải lên trên này phát biểu vài lời. Cho nên tôi không dám nói nhiều trước quý vị thức giả, quý vị lãnh đạo. Cùng tất cả quan khách. Khi nãy tôi ngồi ngẫm nghĩ, tại sao công ty XQ đặt cái chủ đề là “Ước Nguyện Ngàn Năm Thăng Long” thường thường người ta nói rằng tôi ước nguyện làm được điều này, tôi ước nguyện sau này, sẽ như thế này sẽ như thế kia. Còn câu: “Ước Nguyện Ngàn Năm Thăng Long” là không biết ước nguyện gì ? Câu này nếu phân tích ra tiếng Việt thì sai về ngữ pháp. Nhưng mà có lẽ công ty XQ không đến nỗi viết một câu văn như vậy mà sai về ngữ pháp, vậy thì câu này có dấu chấm lửng, có một túc từ chưa nói ra. Vậy tôi không biết rằng là công ty XQ ước nguyện cái gì trong cuộc hành hương về cội nguồn của công ty XQ, và có lẽ một bài thơ hay nhất là bài thơ không nói hết. Một ý tưởng tuyệt vời nhất là còn bỏ một khoảng trống để cho mọi người còn chỗ để mà tham dự, vậy thì bức tranh thêu suốt mấy năm nay gồm một nghìn đóa sen, không biết rằng thì là anh chị em phụ nữ Việt Nam tranh thêu này ước nguyện cái gì ? Hay đây là một lời chúc thầm lặng. Chúng ta đều biết rằng năm 1009 khi Lý Công Uẩn lên ngôi, thì năm 1010 ông đã dời đô Về Thăng Long về thành Đại La, con rồng bay từ 1010 đến bây giờ con rồng đó vẫn còn bay quê hương đất nước Việt Nam chúng ta đang còn bay, bay theo những giá trị gì ? Những giá trị cũ, giá trị về bản sắc văn hóa, giá trị thoát khỏi những chuyện đói nghèo, giá trị độc lập tự chủ của dân tộc và giá trị gì nữa. Giá trị tạo cho mình một tiếng nói, một bản sắc, một đột biến giữa thời đại ngày hôm nay. Hoa sen trong Phật giáo là biểu tượng của đạo Phật, Ngàn Năm Thăng Long một biểu tượng của đất nước Việt Nam. Cái đẹp, cái tinh túy bản sắc văn hóa Việt Nam. Vậy thì giữa biểu tượng của đạo Phật và biểu tượng ngàn năm của đất nước chúng ta có giống nhau không? Có điểm nào giống nhau, có điểm nào khác nhau, cái tâm đắc của thời đại Lý - Trần, thời đại mà biết bao nhiêu vị thiền sư xuất hiện, thiền sư Ngô Chăn Lưu được vua tôn xưng là Khuông Việt, Khuông Việt là khuông phò nước Việt rồi một vị vua hỏi vị thiền sư về vận nước, không hỏi ai cả, hỏi vị thiền sư về vận nước thì vị thiền sư mới bảo như thế này.
Vận nước như dân quấn
Nam hưởng thái bình
Vi vu trên biển cát
Xứ sứ dứt đao binh,
Vị thiền sư can vua nên sống đời vô vi, vô dục, đừng có nhũng nhiễu đến mọi người, đừng nhũng nhiễu đến dân chúng, nếu sống được như vậy, nếu triều đình sống được như vậy thì tất cả mọi nơi tự động chấm dứt đao binh. Đó là một vị thiền sư, một vị thiền sư như thiền sư Vạn Hạnh đã khuông phò suốt ba triều đại nhà vua, rồi thiền sư Đao Bảo, bởi vì sao, đạo Phật không phải ra ngoài thế gian mà giác ngộ ở trong cuộc đời này, sống trong cuộc đời này giác ngộ trong cuộc đời này, rồi sống vì cuộc đời này. Phật pháp bất ly thế gian, nếu người nào mà ra khỏi cuộc đời này mà tìm giác ngộ thì chẳng khác gì đi tìm lông rùa và sừng thỏ cho nên biểu tượng của đạo Phật là hoa sen. Ở trong bụi bặm, ở trong đau khổ, ở trong đắng cay, ở trong bùn nhơ, mà vươn lên để tỏa ngát hương sắc. Cũng vậy 1000 hoa sen này sẽ vươn lên và tỏa ngát hương sắc, cho đất nước của chúng ta, có thể nói đó là lời chúc rất trân trọng và thầm lặng của XQ đối với 1000 năm Thăng Long đối với đất nước chúng ta.
Cho tôi xin được chấm dứt
Nam mô bổn sư thích ca mâu ni Phật
------------------------------------
BÀI PHÁT BIỂU CỦA SƯ MINH ĐỨC TRIỀU TÂM ẢNH
TẠI NHA TRANG 2009
Kính thưa tất cả quý vị khán giả, kính thưa chư vị quý khách, và kính thưa tất cả anh em nghệ nhân nghệ sỹ công ty XQ.
Tôi là một nhà sư từ miền núi cao mà bước xuống chỗ này, trước đây là an bài này, đầu tiên là nhầm chỗ.
Không phải để tổ chức cầu siêu hy vọng những lý do sau đây tôi là người từ những tháng ngày đầu tiên XQ thành lập, tôi là người chứng kiến những vui buồn, trăn trở, thao thức của ban lãnh đạo XQ. Trăn trở thao thức làm thế nào để biến một nghề thủ công truyền thống nghèo nàn, lạc hậu thành một bộ môn nghệ thuật. Bộ môn nghệ thuật này không những làm thế nào để cải tiến được nó, làm thế nào để mà mang những bản sắc văn hóa, những giá trị phi bản sắc để có thể tồn tại, để có thể phát triển, để có thể dong thuyền ra biển lớn như Nha Trang chúng ta hôm nay đã trở thành một đô thị loại I. Và cũng bắt đầu sẽ có những trăn trở, những thao thức khi chúng ta chèo ra biển lớn, làm thế nào để khỏi bị đánh mất bản sắc văn hóa của chính mình. Những việc làm đó, hôm nay trước không gian này, trước vị chủ tọa khuyến chúng đầy trân trọng này, đầy kiến thức này, tôi chợt nhớ đến một câu nói của văn hào Nga đó là L.Tôn-xtôi. Ông đã nói rằng: “Mai này, mai này cái đẹp sẽ cứu chuộc loài người, mai này cái đẹp sẽ cứu rỗi loài người”. Bây giờ chúng ta đang ở đây, đang ở trong không gian văn hóa nghệ thuật từ một ngành nghề thủ công truyền thống biến nó thành một nghệ thuật. Thổi chút hồn, thổi chút thơ bằng trái tim cảm thức của mình trong những tác phẩm nghệ thuật và quả thật bây giờ những tác phẩm đó có hồn, có giá trị, có bản sắc văn hóa của dân tộc. Khả dĩ nói lên tiếng nói của người phụ nữ Việt Nam gửi những bản sắc đẹp của mình, công dung ngôn hạnh của mình, đồng thời sáng tạo thêu thùa những tác phẩm có tầm vóc ngang hàng với Trung Quốc, Nhật Bản thể hiện được hạo khí. Điều đáng nói nữa tại sao hôm nay ban lãnh đạo XQ với nghệ nhân nghệ sỹ để nói rằng tổ chức một chương trình nghệ thuật Hạo Khí Nha Trang. Hạo Khí Nha Trang tại sao họ lại dùng từ Hạo Khí? Tôi nhớ cụ Nguyễn Công Trứ có viết như thế này: “Khí hạo nhiên, chí đại, chí cương“, hạo khí chính là khí hạo nhiên, khí hạo nhiên này nó lớn nó rất lớn, khí hạo nhiên này nó rất cứng, nó rất thơm vậy khí hạo nhiên chính là khí của trời đất. Cha ông chúng ta từ thời Lý – Trần đã có hạo khí đó, để nuôi dưỡng hạo khí đó đến bây giờ, hoặc tồn tại đến bây giờ. Vậy thì hạo khí chính là khí thiêng liêng của trời đất, nam nhi đại trượng phu trên đời phải tiếp thu, phải thọ hưởng khí trời đất để đứng vững được trời đất, cũng như Việt Nam chúng ta, cũng như Nha Trang chúng ta mang hạo khí cha ông để đứng vững trước mọi nền văn hóa ta bà, phổ nghịch … tuy dùng chữ hạo khí, thứ nhất XQ có 3 ước mong:
Thứ nhất là lời chúc mừng thầm lặng đối với Nha Trang thành phố loại I, mang hạo khí của cha ông chèo thuyền ra biển lớn vẫn tìm được bản sắc của chính mình đó là ước mơ thứ nhất của XQ.
Ước mơ thứ hai của XQ là làm thế nào tất cả mọi người sống trong hạo khí của cha ông giữ gìn cái đẹp bản sắc của văn hóa cao nhất để tồn tại mà cũng không bị sa đọa tất cả những hỗn tạp của cuộc sống của các nước văn minh, duy vật, cố cảm vật chất.
Thứ ba: lời cầu nguyện của ta là cho con cháu các thế hệ trẻ em này, con cháu các cô thợ thêu sau này mang được hạo khí đó tìm bản sắc riêng.
Trước cử tọa quần chúng, trí thức như thế này thì việc phát biểu của tôi có lẽ là thừa đi nhưng đấy là những cảm nhận riêng tư tôi muốn nói lên lời chúc mừng, chúc mừng thành phố biển Nha Trang đã mở rộng tấm lòng của mình trước biển lớn để đón nhận XQ, hỗ trợ XQ thành tựu mục đích lý tưởng của đời mình đó là nghiệp học chung của tổ quốc cũng như nghiệp học chung của XQ. Xin trân trọng kính chào quý vị đại biểu.
---------------------------------------
Đối với tôi, công ty XQ đã làm được năm điều quý báu như sau:
Giữa nền kinh tế thị trường mà chỉ tiêu lợi nhuận được xem như thượng đế; cố giữ cho được một chút văn hóa, một chút nghệ thuật, một chút tinh thần, một chút tâm hồn ... không bị tha hóa đã là quý báu và bản lãnh lắm rồi. Làm được chỉ một điều – trong năm điều dẫn lược - đã là xứng đáng một Con Người, sống không hổ thẹn và chết cũng không hổ thẹn khi làm một công dân, một trí thức đất Việt. Nói như thế không có nghĩa là XQ không để tâm vào lợi nhuận, họ tìm kiếm siêu lợi nhuận là khác. Tuy nhiên, cái siêu lợi nhuận nầy chỉ có chất xám mới thâu hoạch được. Đó là chất xám của nghệ sĩ, của họa sĩ, của điêu khắc, của người thợ thêu, của nhạc sỹ, của ca ngâm, múa hát, của người nấu ăn, của người chế trà, của cô dâng trà, của người làm vườn, của người quét dọn, của cô tiếp tân... tất cả đều được chuyển động điều hòa rất chi là ngoạn mục.... trong dòng chảy của Cái đẹp và các Giá Trị phổ quát. Chính XQ đã kinh doanh điều ấy - kinh doanh văn hóa và nghệ thuật – nghĩa là kinh doanh cái đẹp và các giá trị. Muốn bán thì mình phải có, phải dư, phải do tự mình làm ra, tạo ra, sản xuất nên. Muốn bán cái đẹp thì phải có, phải thặng dư ... vậy thì, từ người sáng lập cho đến người quét rác của công ty phải tập sống với cái đẹp và các giá trị ấy một cách cụ thể. Cái hữu hình và cái vô hình, cái vật chất và cái phi vật chất hòa tan trong nhau. Người mua thường mua cái mình thiếu, cái mình không có. Đấy là cả một nghệ thuật và cả sự khôn ngoan nữa. Là sự trăn trở dài lâu của tập thể ban lãnh đạo và điều hành công ty XQ. Họ đã thành công, trở thành một trong những công ty thành công nhất ở trong nước. Và bây giời đang lan ra nhiều nơi trên thế giới, là niềm tự hào của người phụ nữ Việt cùng bản sắc của văn hóa Việt.
Tôi biết, có nhiều người châm chọc, cười nhạo... nói đại khái rằng là: Ối dào! “Văn hóa của người thợ thêu!”. Có đấy, họ có văn hóa đấy. Văn hóa của họ thể hiện nơi cung cách ăn nói, đi đứng, chào hỏi, dạ thưa, cái nón nghiêng e ấp, cái nụ cười, hỏi đáp lịch sự, cách ăn mặc kín đáo, nề nếp, thanh lịch, tao nhã của người con gái Huế xưa... Họ có văn hóa cả triệu lần hơn những người bỏ bản sắc quê hương chạy theo cái phi văn hóa đã phế thải của Tây phương. Có thể, họ không hiểu nhiều về tư tưởng, về triết học, về ngôn ngữ, về lý luận, về những kiến thức chuyên môn, hàn lâm trong các loại hình nghệ thuật, học thuật liên quan... do vậy, sự thiếu sót, khiếm khuyết ... ở đâu đó nơi chữ nghĩa trong các văn bản của công ty là điều bình thường, tự nhiên vậy. Những người mẹ, những người chị ... những người phụ nữ Việt Nam đâu cần nhiều chữ nghĩa; họ âm thầm, vô danh với bàn tay và trái tim tuyệt vời. Không có bài thơ nào, tác phẩm nghệ thuật nào diễn đạt được trái tim và bàn tay của người mẹ. Vậy thì, hãy nhìn các giá trị, thành quả của họ làm. Cái sự thật, cái bản chất – ngàn lần quý hơn những lời nói suông dầu hay dầu đẹp. Trước sự hỗn giao phức tạp của nhiều luồng văn hóa hiện nay, trước sự khủng khoảng, bất an của đạo đức và nhân luân; trước sự thua kém tiện nghi vật chất trong đời sống – ai làm được việc gì tốt, hay cho bản sắc, cho quê hương, cho miếng cơm, manh áo của nhiều người thì nên tán dương, cổ vũ, nâng đỡ ...
Tôi đến với công ty XQ thuở cơ sở đang còn từng bước khởi đầu. Ai cũng tưởng tôi là tri âm tri kỷ gì đó với người sáng lập. Quả thật là tôi đã tri âm tri kỷ với Cái Đẹp và với những Giá Trị ở mục đích kinh doanh của công ty vào những lúc khó khăn nhất, vào lúc cần những chất liệu tâm hồn nhất. Tôi đã làm tặng công ty cả hàng trăm bài thơ về ngành nghề, về mái rạ, về khóm tre, về khói bếp, về nương chiều, về cây cau, về bờ ao, về chuồn chuồn, châu chấu, cào cào ... và nhất là về mẹ. Mẹ của tôi, mẹ của anh, mẹ của Việt Nam. Thế thôi. Tôi yêu tình tự quê hương với bản sắc văn hóa dân tộc tuyệt vời, trong đó có Phật Giáo chúng tôi, đã cùng đi song hành chung thủy hơn hai ngàn năm lịch sử. Với tấm lòng, tôi tặng thơ chơi, để XQ tùy nghi sử dụng vào mục đích cao đẹp. Tôi chỉ muốn vô danh và hoàn toàn phi lợi nhuận.
Hôm nay XQ tổ chức cuộc hội thảo về sự bảo tồn và phát triển của ngành nghề, xã hội hóa hay du lịch văn hóa gì đó. Lãnh vực ấy, chúng tôi không am tường. Chỉ xin đóng góp một vài ý kiến xung quanh phạm vi Cái Đẹp và những Giá Trị – là cái cần thiết để tạo nên thương hiệu – mà XQ đã thành tựu được sau nhiều năm trăn trở, lao đao, vất vả, bị đốt cháy cả hàng tỷ tế bào não và vượt qua rất nhiều trở ngại từ bên ngoài: từ phía những người không hiểu mình, từ phía những người đố kỵ, từ phía những người chỉ nói suông, đao to búa lớn, đủ mọi nhân danh nhưng chẳng làm được nên tích sự gì. Ôi! Nhưng mà chuyện thế gian muôn đời là vậy.
Tôi xin chấm dứt ngang đây và xin tặng XQ cùng toàn thể quý khách, thân hữu mấy câu thơ:
Dòng trong, dòng đục rong bèo nở hoa
Thương yêu bản sắc quê nhà
Câu thơ bạn lữ, chung trà cố viên”
Tháng 6/2006
--------------------------------
THAY LỜI TỰA
(thi tập Hoa đào không rơi)
Tôi yêu Đà lạt và tôi muốn phụng hiến trọn vẹn tâm hồn và cuộc đời tôi cho cái đẹp của Đà Lạt. Cái đẹp ấy là cái đẹp gì?
Là thiên nhiên và văn hóa. Nó phải được bảo trọng và phát huy. Văn hóa có bản sắc thì thiên nhiên cũng phải có đặc trưng, cái làm nên chính mình.
Thế yếu tố con người?
Dĩ nhiên con người là yếu tố chủ đạo. Đã 100 năm qua, Đà Lạt là nơi tụ hội những người con của khắp mọi miền đất nước. Họ đã sống hòa bình với các tộc người anh em Chiêm, Ê Đê, Châu – mạ, S’tiêng, K’ho … ở xung quanh đây. Lịch sử đi qua nhưng văn hóa thì để lại. Những cổ vật, những ngành nghề, những tinh hoa của đất nước còn đang tản mạn đâu đó ở xứ sở thân yêu này. Ta phải khám phá, tìm kiếm những CÁI ĐẸP ấy để tôn vinh các giá trị đã bị thời gian và con người vô tình lãng quên
Dường như ở đây có sự lãng quên con người ?
Đúng. Có những nhân vật rất có công với lịch sử và văn hóa Đà Lạt hiện khuất chìm trong bóng tối.
Có thể ! Và tôi cũng có nghe. Nhưng có ai đó nói rằng, Đà lạt chỉ có quá khứ mà không có lịch sử ?
Thưa đấy là phát ngôn dường như thiếu chuẩn xác của nhà sử học nào đó. Lịch sử là ở nơi con người. Không thể nào ý niệm được có địa dư, có văn hóa, có hơi thở, bàn tay và sự sống của con người kinh qua mà không có lịch sử !
Điều ấy rất có chứng lý. Vậy anh sẽ làm gì cho Đà Lạt?
Tôi muốn biểu trưng những điều tôi vừa nói vào trong một mô hình mà tôi gọi là “Sử Quán Đà Lạt”. Những phác thảo ban đầu đã hình thành. Và tôi muốn những người có tâm huyết và yêu mến văn hóa Đà Lạt hãy giúp sức tôi hoàn thành việc làm tốt đẹp này.
Anh quả đúng là người con của Đà lạt. Vậy có thể nào cho xem bản phác thảo ban đầu ấy không ?
Dĩ nhiên là được. Nhưng tôi còn muốn giữ riêng một chút bí mật để tạo sự ngạc nhiên cần thiết. Cái tôi đang làm là bản sắc cho Đà Lạt và thêm sắc vẻ cho Đà lạt, thế thôi! Nói cách khác, là làm lộ diện cái đẹp của chính mình và gọi mời những cái đẹp cùng chung bản sắc tìm đến. Không có gì chính xác hơn.
Đấy là đoạn đối thoại giữa tôi – là người làm thơ – và anh – là một nhà doanh nghiệp thành đạt ở xứ sở mù sương. Khi nói chuyện, đôi mắt anh sáng quắc, giọng đanh thép hùng hồn, ý tứ gãy gọn, mạch lạc … toát ra những tư duy có chiều sâu, đầy tự tin và có sức thuyết phục cao. Điều lạ lùng là qua những chung trà đàm đạo tôi thấy anh hiểu nhiều về tư tưởng triết Tây, yêu nền minh triết đông phương, nhãn quan nghệ thuật sắc bén, thích thơ thiền, ngưỡng mộ những thiên tài thi ca, nhạc họa Việt Nam như Bùi Giáng, Văn Cao, Xuân Phái, Trịnh Công Sơn… Tất cả đó, điểm xuyết dễ thương nhất là vóc dáng tùng hạc của anh, điểm xuyết là tấm lòng nhân hậu chăm lo cái ăn cái mặc cho cả hàng trăm người, điểm xuyết là cá tính nghệ sĩ lấn át con ngưòi kinh doanh, điểm xuyết là anh hằng thao thức cho bản sắc tâm linh văn hóa Đông Phương bị nền văn minh công nghiệp trục vật phương Tây xâm thực… mà làm cho tôi yêu mến anh. Tập thơ này là những dòng vội vã, những cảm thức bất chợt của một kẻ “cỡi ngựa xem hoa”, không dám là thi pháp bản sắc của xứ mộng, non mơ – xin chỉ dành tặng riêng cho “Sử Quán Đà Lạt” mà thôi!
Mong rằng “Cánh hoa đào Đà lạt sẽ không bao giờ rơi!”
Cao nguyên Langbian những ngày giữa Xuân Tân Tỵ
Minh Đức Triều Tâm Ảnh
-------------------------------------------
Huế, chùa Huyền Không Sơn Thượng
Ngày 18/10/2011
XQ thân mến,
Đã chuẩn bị đi Đà Lạt rồi, đã ghi vào lịch rồi - nhưng cuối cùng đành chịu. Sau ngày lễ dâng y ra hạ, tưởng là rảnh rỗi, ai ngờ đồng một lúc, trong tháng này có 5 việc đều là quan trọng cả:
- Ngày 20/10/2011 (24/9/ÂL), đón phái đoàn ngài Tam Tạng từ Myanmar sang thăm.
- Ngày 22/10/2011 (26/9/ÂL), đón phái đoàn Phật tử Úc châu.
- Làm dự án bổ túc “Khu văn hóa, sinh thái và tâm linh HKST” theo yêu cầu của Ban Tôn Giáo tỉnh
- Ngày 28/10/2011, họp ở Ban Tôn Giáo ký hồ sơ cắm mốc ranh giới công trình dự án.
- Các ngày tiếp theo làm việc với Sở Tài nguyên & Môi trường, Sở Xây dựng và Hội đồng đền bù mặt bằng... Chuyển 5 ha đất lâm nghiệp sang đất tôn giáo để xây dựng công trình.
Về bài tham luận,
Tôi không phải nhà chuyên môn về các lãnh vực như trong yêu cầu của bài viết. Hãy để dành việc ấy cho các nhà văn hóa, nhà nghiên cứu và những học giả có thẩm quyền.
Vậy, với tất cả tấm lòng, tôi xin gởi đến hội nghị một bài thơ “Trường ca Đà Lạt” - nó sẽ nói thay bài viết của tôi.
Thân mến và trân trọng,
-------------------------------------------
Đại ngàn kể chuyện
(Trường ca Đà Lạt)
Tôi bước đi - thành phố “tiểu Paris ”
Những biệt thự đặc thù, kỳ công, mỹ diệu
Những tường thành hoa rêu dệt thảm
Những bậc đá hoa cương thấp cao ngoạn mục
Những kiến trúc hài hòa Tây, Thượng
Giữa vi vút ngàn thông
Giữa lãng đãng mù sương
Thấp thoáng đóa mỹ văn
Ôi! Tôi bước đi giữa lối hoa anh đào
Giữa lối hoa minosa chập chờn thuở trước
Khúc hát gió
Tiếng đàn thông
Còn mơ màng ký ức
Và trên trang thơ
Lấp lánh mộng nguyên xuân!
Đà Lạt ơi!
Tôi đến đây đã năm mươi năm
Lòng vẫn còn sơ nguyên,
Vẫn chung thủy bội phần
Đỉnh ngợp gió Lang biang
Rừng núi muôn xanh
Các bạn Lạch, Chil, Srê của dân tộc Cờ Ho
Đêm đêm bập bùng đốm lửa
Tiếng khèn man hoang vọng từ huyền sử
Gọi tình về chuyển nhựa sống cho nhau
Rồi Tày, Nùng, Chăm... buông, bản theo sau
Một quần thể nguyên sinh
Người và thú hài hòa giữa thiên nhiên trù mật
Dẫu hái lượm, săn bắt
Rừng bảo toàn định luật
Mẹ linh thiêng vẫn mớm sữa cho con!
Thời gian qua đi
Thời đại súng gươm
Thế kỷ mà đại cường phương Tây
Bước lên núi sâu, rừng thẳm
Cõi đào nguyên biến thành thủ đô nghỉ dưỡng
Cho liên bang quan quyền, quan lực Đông dương
Nô lệ và tự do cùng nhau hóa tím hóa hường
Man dã và văn minh hòa chung vũ khúc
Hàng ngàn biệt thự tạo nên một bảo tàng kiến trúc
Trông nguy nga, hài hòa
Và hoằng viễn đến không ngờ!
Rồi thời gian và năm tháng
Rồi trang thơ kế tiếp trang thơ
Cô gái đại ngàn hiển hiện giấc mơ
Suối Cam Ly hiến dâng nước ngọt lưu ly
Đèo Prenn hóa thành triền sương ảo diễm
Hồ Xuân Hương,
Trải tâm hồn đa tình trong lành vô nhiễm
Cho đất ngàn hoa tươi thắm, nõn nà hương
Ôi! Thung Lũng Tình Yêu gợi nhớ trăm đường
Ai viễn khách
Ai lãng du
Lắng nghe Hồ Than Thở
Những đêm Thung Lũng Vàng Mơ,
Thác Voi, Đồi Cù mơ màng tâm sự
Vẳng khúc nghê thường, nốt nhạc, tiếng đàn tiên
Ôi! Những nghệ sĩ lang thang
Ôi! Những du tử thả bước phiêu linh
Ôi! Những gã hát rong du hí trăm miền
Đến Đà Lạt thấy hồn thiêng bí mật
Thấy lòng mình thì thầm huyễn hoặc
Những nhạc sĩ, họa sĩ, nhà văn, nhà thơ
Chợt gặp lại một thiên đường đã mất
Lửa con tim bập bùng sáng tạo giấc chiêm bao
Giấc chiêm bao của em
Giấc chiêm bao của tôi
Giấc chiêm bao mộng hồ cuộc lữ
Giấc chiêm bao gót trần lãng tử
Thả trôi bay lên đỉnh biếc Lang Biang
Giữa mù sương hoa cỏ đại ngàn
Không khói bụi
Không đua tranh
Không tất tả ngược xuôi hư danh và ảo vọng
Trái tim nguyên lửa ấm muôn đời!
Ôi! Đà Lạt thương yêu ơi!
Em một cõi nguyên đào
Tinh sạch, xanh trong, ngây thơ, hồn nhiên, lãng mạn
Hồn em mù sương bay giữa mây trời lãng đãng
Mắt em mơ màng, đắm đuối cả nhân gian!
Giấc mộng của em lơi lả giữa non ngàn
Đệ nhất thắng cảnh, đệ nhất danh lam,
Đệ nhất sử thi và huyền thoại!
Một báu vật của non thiêng
Ẩn trong mùi hương hoang dại
Trong đôi mắt sơn nữ đa tình e ấp dạ lan hoa
Nhưng mà rồi năm tháng đi qua... đi qua
Chợt đâu núi rừng nổi sóng
Sóng kinh tế thị trường, sóng kiêu cuồng vật chất
Sóng tham lam, sóng phi văn hóa đảo điên
Thác Cam Ly, đèo Prenn rác thải đồng tiền
Mùi xú uế làm lá xanh cau mặt
Hồ Than Thở, thở dài não nuột
Thung Lũng Tình Yêu mua bán, quán hàng tranh
Thác Voi trong xanh, chất bẩn cá treo gành
Trăm “biệt thự tiểu Paris tự hào”
Bỗng hoang tàn, nát đổ
Dinh I, Dinh III
Còn đâu bảo tàng hoàng triều cương thổ
Đã trở thành khách sạn, hội nghị, họp bàn!
Khuôn viên nhà ga,
một trong những biểu tượng một thời
Lại tập kết sứ sành, bán mua rau cải bắp
Khu lăng mộ Nguyễn Hữu Hào:
Động mãi dâm, kim chích!
Những quần thể xinh xinh kiến trúc
Như trường học, nhà thờ, tu viện... biết còn chăng?
Và rồi mới đây
Thung Lũng Vàng Mơ lại “mơ” Vạn Lý Trường Thành
Lại còn có bản ghi:
“ Bất đáo trường thành, phi hảo hán!”
Rồi nào là áo giáp, kiếm cung,
Ngựa binh Tần Thủy Hoàng mà... ngao ngán!
Giáo dục gì đây? Vong bản hay ngu nô?
Lịch sử chim Việt, cành Nam ,
Bản sắc văn hiến bốn ngàn năm chẳng lẽ đã lu mờ
Hay xương máu tổ tiên
Thời đại kim tiền đã trở thành phế mục?
Đà Lạt đã đau buồn vì rừng thông dần biến mất
Bây giờ càng buồn thêm du nhập rác lai căng
Em không thấy sao
Khuôn mặt em dị hợm biết chừng nào
Đã biến dạng
Bởi hằng trăm công trình kiêu căng ô trọc
Cái chân của lợi nhuận đã đạp đền thờ mỹ học!
Cái bàn tay dung phàm sờ lấm khiết băng thơ!
Ôi! Đà Lạt hôm nay, cái lạnh đã trốn đi
Và mù sương giữa ngàn thông
Đã bị chiên xào, ăn nhậu
Ngàn hoa vẫn còn,
Còn khoe sắc hơn thuở trước
Nhưng tợ như hoa ni lông, hoa giấy - thiếu hồn hoa
Đâu rồi con đường hoa anh đào?
Đâu rồi con đường mimosa?
Đâu rồi phấn thông vàng gieo tơ lũng quạnh?
Và đâu rồi ly cà-phê Tùng chiều sương thấm lạnh?
Nhớ chiếc xe thổ mộ
Nhớ chú ngựa già khuya đêm lọc cọc
Gõ cô đơn, hiền triết giấc trầm tư
Thi sĩ quay lưng do khô cạn ngôn từ
Nhạc sĩ lặng câm,
Vì âm vọng đại ngàn không còn tiếng lòng đa tình nữa
Họa sĩ bẻ cọ, quăng màu vì núi rừng trơ trẽn
Văn sĩ ra đi vì sơn nữ mặc thời trang!
Ôi! Hãy cứu em, người ơi!
Đà Lạt thuở huy hoàng
Hay lịch sử đã qua trang
Giấy mòn kim bản vị?
Khóc một lần, đại ngàn!
Triệu năm sau không còn nữa?
Sương đã rơi đi chẳng vỡ giọt bao giờ?
Vĩnh biệt hồn, vĩnh biệt thơ
Chào Lang Biang!
Vĩnh biệt ngươi, chẳng lẽ?!
Giữ bản sắc là việc làm, có thể?
Bức tranh đại ngàn nét cọ lặng chờ trăng?
Ai là người bút nhuận đóa nhân văn?
Huyền Không Sơn Thượng
Ngày mưa lũ - 18/10/2011
Minh Đức Triều Tâm Ảnh
-------------------------------------------------
“Giá trị nhân văn cao cả và tối thượng nhất của bản sắc minh triết Việt là mỗi người hãy gắn một cành xanh cho nó thở, cho nó nở hoa trên thân cây đã tróc vỏ, đã khô nhựa luyện!”
Đà Lạt Sử Quán, 19/05/2009
Minh Đức Triều Tâm Ảnh
Giấy chứng nhận Đăng ký Kinh doanh số 5800080268 do Sở Kế hoạch và Đầu tư Tỉnh Lâm Đồng cấp ngày 29/01/1996
