THEO DÒNG THỜI GIAN

VTV1 TRÒ CHUYỆN CÙNG ÔNG VÕ VĂN QUÂN
“NGƯỜI ĐƯƠNG THỜI” 2005

1. TẠI SAO ANH, CHỊ LÊN ĐÀ LẠT LẬP NGHIỆP? TUỔI THƠ VÀ THỜI TRAI TRẺ CỦA ANH, CHỊ CÓ VẤT VẢ KHÔNG?
     Với tôi, tuổi thơ là một câu chuyện di cư lưu lạc của chiến tranh và câu chuyện tình của Bố Mẹ chia tay, nghèo đói đến tận cùng, quê hương của tôi nhà cháy – chết chóc – đói nghèo - đất đai “sa mạc hoá…”đó là sự trải nghiệm của tuổi thơ tôi: như một vết sáp trong lòng mình. Suốt đời tôi hiện thời vẫn là người mãi tìm cha sau khi tìm được mẹ. Còn đối với vợ tôi, xin trích lại lá thơ mà chị vợ gởi lại cho vợ chồng tôi khi mới cưới nhau:
“….Điều đó đã thực sự xảy ra trước mắt hai chị em, chị bàng hoàng, hoảng hốt và lo lắng về số phận đáng thương và đáng buồn của mình.
Xung quanh chị, những cây cột gãy của mái nhà bị sụp, những tiếng chân người chạy thình thịch… Máu đỏ loang trên vách tường, đổ xuống khung thêu của mẹ, máu nhuộm với nước mắt, chảy như một màu phẩm có vị mặn, … hai chị em đấm vào vách tường đổ…
Di sản của những người mẹ là gì? Chị và Xuân nấp sau vách tường đổ trông được sự che chở, nhưng em ơi! vách tường đó chẳng bao giờ che chở nổi sự cô đơn…”
     Đó là bảng viết tay của hai chị em khi bom rơi vào nhà – người mẹ chết bên khung thêu mà hai chị em còn sống.
Đó là một sự vất vả nhọc nhằn ghê gớm của sự mưu sinh. Khi hai vợ chồng quyết định lên Đà Lạt vì nơi thành phố đó bao giờ cũng tạo cho tôi sự vỗ về, yên nghỉ khi quá nhọc nhằn. Ở cuộc sống người ta cần một cái gì đó như thi ca, sự lãng mạn…. Một cõi mà người ta còn nghị lực sống và yêu thương cuộc đời. Và Đà Lạt là một thành phố của huyền thoại, của lễ hội và sau này nó có thể trở thành thành phố của hội họa và thời trang, lĩnh vực mà vợ chồng tôi đam mê. Từ đó chúng tôi quyết định lên Đà Lạt.

2. TẠI SAO TRONG LÚC NGHỀ THÊU ĐANG GẶP KHÓ KHĂN THÌ ANH, CHỊ LAO VÀO ĐÚNG NƠI KHÓ KHĂN ĐÓ? VÌ SAO ANH, CHỊ LẠI CÓ ĐỦ TỰ TIN ĐỂ BỎ VỐN KINH DOANH LĨNH VỰC ĐANG BỊ “XUỐNG DỐC” NÀY?
     Vâng, lúc đó ngành thêu ở trong tình hình ảm đạm nhất, chủ yếu làm hàng gia công, lúc đó vẫn có một số cơ sở thêu tranh lác đác tại Thành phố Hồ Chí Minh nhưng chẳng ai đoái hoài. Lúc đó tôi làm ngành Y, vợ tôi sau khi nghỉ bệnh viện ra buôn bán nhỏ rất khó khăn trong đời sống gia đình. Vợ tôi thường ngồi bên khung thêu, qua cây kim sợi chỉ để bày tỏ một điều gì đó trước cuộc sống, có lẽ là phương tiện để giảng hoà bản thân mình trước cuộc đời. (Vợ tôi trước kia là người thợ thêu ở Huế nối nghiệp dòng dõi cung đình). Tôi suy nghĩ, với người phụ nữ, họ đóng một vai trò quan trọng trong gia đình và xã hội.

     - Là người hoà giải các thế hệ trong một gia đình.
     - Là người dạy dỗ con cái nhận thức về một thế giới quan, nhất là năm lên bảy của đứa bé.
     - Nền kinh tế ẩn dấu trong gia đình cực kỳ quan trọng, có thể cứu vãn cả một xã hội.
     - Trong mọi cuộc khủng hoảng, người phụ nữ là sáng suốt nhất khi lựa chọn vấn đề cho con cái, môi trường…
     - Là một hậu phương cho cuộc chiến tranh thống nhất Tổ quốc. (Họ phải chăm sóc bệnh binh – lượm lặt, cày bừa, hỗ trợ tiền tuyến…)
     Tất cả điều đó tôi gọi là “Lịch Sử Tâm Linh”. Với tôi, quê hương chính là lịch sử này, nơi mà người đàn ông khát vọng ra đi và khát vọng trở về để được viên mãn trong đó. Phải chăng nghề thêu của người phụ nữ là một phương tiện để nói lên lịch sử này.
     Với bản thân tôi, làm kỹ thuật X Quang tại bệnh viện Bảo Lộc gặp những điều xin kể vắn tắt: “Một người thanh niên trạc 28 tuổi bị xích vào giường bệnh, chân bị thương, da xanh mướt, được một cụ bà ngồi bên mớm cháo từng muỗng một. Đó là một phạm nhân trốn trại bị thương phải đưa vào chữa trị, được mẹ già chăm sóc. Một tháng sau, khi người mẹ bê những đồ xú uế của con mình, bà trượt té tại nhà vệ sinh, chấn thương sọ não. Người con trai trốn đi và lấy những đồng tiền cuối cùng của người mẹ. Trên giường hấp hối, cụ bà nói “Xin các bác sĩ hãy chữa cho tôi, để tôi mới cứu lấy được con tôi…” Đó là một sự bất công ghê gớm của tình mẫu tử mà không có sự bất công nào bằng, và một số tình cảnh mà tôi đã gặp về người phụ nữ càng thôi thúc tôi phải dấn thân vào nghề thêu.
     Với tôi, nghệ thuật là nắm bắt, hiểu cuộc sống này và hiểu bản thân mình, là phương tiện khát vọng về cuộc sống từ đó mới kể lại những đoạn đường trần thế mình đã đi qua (lúc đó tôi là một người họa sỹ vẽ sơn dầu). Chiến tranh là sự hủy diệt bởi bom đạn (được làm ra bởi kim loại). Nhưng rồi người phụ nữ sử dụng kim loại là một cây kim, một cái “đê” có thể thêu dệt nên Ước mơ - Hạnh phúc - Tình yêu - Sự cô đơn… Sự dấn thân của tôi có nên chăng?
     Với tôi, sản phẩm nghệ thuật chỉ có tính phổ biến khi nó càng đặc thù. Cây kim sợi chỉ của họ có thể kể về mình: hạnh phúc - tình yêu - sự sống - cái chết - về những xác tín ẩn dấu - về những phấp phỏng tăm tối của thế giới bên kia… Đó là những thuộc tính mà không dân tộc nào giống dân tộc nào. Nó có thể làm tái mặt những người du khách đến thăm viếng họ và mua sản phẩm của họ.
Vậy tại sao nghề thêu lại xuống dốc? Do chúng ta thiếu đi “niềm tin” mà niềm tin này nó được sinh ra bởi “ý chí”. Lúc đó và đến bây giờ, người ta vẫn đầu tư vào những lĩnh vực thấy được, sờ được và nghe được. Tôi gọi đó là công cuộc “kinh doanh niềm tin sinh ra từ điều xác tín” và lĩnh vực này ai cũng có thể kinh doanh. Đó là một số suy nghĩ ban đầu đã giúp cho tôi quyết định dấn thân.

3. KHI THÀNH LẬP CƠ SỞ ANH, CHỊ CÓ BAO NHIÊU VỐN? ANH, CHỊ NHỚ LẠI LÀ KHI ĐÓ ANH, CHỊ ĐÃ KIÊN TRÌ ĐỂ THUYẾT PHỤC MỌI NGƯỜI LÀM CHO MÌNH NHƯ THẾ NÀO? TÌM ĐẦU RA CHO SẢN PHẨM RA SAO? KHI ĐÓ CÓ LÚC NÀO ANH, CHỊ THẤY MÌNH SẼ KINH DOANH THẤT BẠI HOẶC PHẢI BỎ CUỘC VÌ THIẾU VỐN, THIẾU NHÂN CÔNG?

     Lúc đầu mới hình thành cơ sở chỉ có 3 người: Tôi đi làm Bệnh Viện - chụp X Quang thêm để có chút ít tiền mua chỉ vải, tối về vẽ mẫu, vợ tôi và chị tôi (đi làm thuê uốn tóc) thêu ngày và tối. Những ngày đầu được hai bức tranh, tôi là người đi bán. Lúc đó không có tiền mua khung và kiếng, tôi chỉ đi bán mảnh vải thêu (bán 2 bức đầu tiên cho Công ty dâu tằm tơ -–Bảo Lộc) cứ như thế tôi bán cho người trong xóm từng bức một (những bức đó tôi nói về họ, kể về tình cảm của họ). Vốn ban đầu được hình thành như vậy đó. Tôi bắt đầu tuyển công nhân, vợ tôi dạy kỹ thuật thêu còn tôi dạy cho họ kỹ thuật pha màu sắc, cách nhìn và thẩm định sự vật trong một bức tranh. Lúc đó quan niệm nghề thêu là của những cô gái không có công ăn việc làm, ít học, xấu xí, đói nghèo…nên những cô gái làm thêu hay mặc cảm nghề của mình, ra đường không dám nhận mình là thợ thêu nên họ hay bỏ việc, đi làm việc khác… Làm sao cho họ yêu nghề và tự hào đây? Lương thì quá thấp vì lúc đó tiền phụ thuộc vào việc tôi đi bán tranh rất rẻ, chỉ cần trả đủ nửa lương. Đây là câu hỏi cho đến bây giờ tôi luôn phải trả lời trước sự tồn tại của ngành nghề này, chính công việc này là lĩnh vực mà tôi đầu tư nặng nhất.

     Tôi bắt đầu suy nghĩ con người ai cũng có nhu cầu công nhận, nhất là con người đó càng nhỏ bé. Hãy giúp cho họ một cảm giác là để lại cho đời một cái gì đó giống như một đứa con của họ và chính tôi là người đóng vai trò đó. Tôi thường vẽ hàng loạt các mẫu vẽ, sau đó nói họ chọn một mẫu cho mình và hỏi: “Vì sao em chọn mẫu đó? - Vì em thấy cái này giống ở nhà em!” Và tôi ngồi kể chuyện cho em về kỷ niệm của tôi trên mẫu vẽ, tôi và thợ thêu bắt đầu gặp nhau ở một cõi “Thứ ba” và thêu kỷ niệm đó chứ không phải bức tranh. Khi đi làm bệnh viện về, tôi thường đi quanh khung thêu để làm “người công nhận cho em”…

     Vì thế, vợ chồng tôi có rất nhiều kỷ niệm về công nhân của mình như: có một lần không bán được bức tranh nào cả, cả nhà đều đói không gạo ăn, công nhân về nhà lấy gạo mắm muối lên cho vợ chồng tôi tiếp tục công việc, hoặc công nhân có những người hỏi chúng tôi cần tiền trả lương thì họ sẽ về lấy vốn liếng ở nhà cho mượn… Hiện thời những người này vẫn còn làm việc trong công ty chúng tôi. Đó là những câu chuyện cảm động về mối quan hệ giữa chủ và công nhân của mình.

     Đầu ra sản phẩm của mình đây là một câu chuyện thú vị đối với tôi. Xin “triết lý” một chút, với tôi, khách hàng là “nhà bên cạnh”: thời gian là sự thay đổi để đi lên thì người ta sẽ đánh mất cái gì đó như một ký ức - một kỷ niệm… Tôi sẽ bán cái đó chứ không phải là “sản phẩm”, tôi luôn tin là “sản phẩm” của mình là nơi gặp gỡ giao lưu giữa “ước mơ” và tính “nội tại” là nơi ngọt ngào của trái chín, trái tim đã già đang cần rất nhiều chất thơ. Nếu làm được điều đó thì khách hàng là “nhà bên cạnh” và tôi đã thành công trong công việc này, mà chúng ta gọi là đầu ra của sản phẩm.

     Như ban đầu nói với chị, tôi có một “niềm tin” mãnh liệt vào ngành nghề này. Có khi một hai tháng trời không có lương trả công nhân (có lúc phải cầm chiếc máy hát đi bán). Tình yêu – Hạnh phúc – Hôn phối đã có, nhưng thời cơ chưa đến đó thôi và tôi luôn kiên trì mãi điều này dù khó khăn đến cực điểm. Khi xưa bạn bè ai cũng nói tôi hơi mơ mộng và “khùng” nữa kia! Biết làm sao được! Cái làm nên mình mà! Đến giờ này những người thực tế luôn mỉm cười cách làm của tôi, nhưng những người thực tế đó sẽ trả lời làm sao, khi vai trò của người phụ nữ là tạo một không gian vỗ về, xóa bỏ những “góc cạnh” gai góc của người đàn ông khi trở về sẽ không còn nữa, nếu không đó là sự bi thảm nhất của trái tim và khối óc của cuộc đời. Điều xem chừng hãy công nhận những người nếu không có một lý tưởng sống, họ không chịu đựng được.

4. CÓ AI GIÚP ANH TRONG VIỆC TẠO DỰNG VÀ QUẢNG BÁ THƯƠNG HIỆU XQ HAY KHÔNG? BÍ QUYẾT THÀNH CÔNG LÀ GÌ?
     Với tôi, thương hiệu là tài sản phi vật thể, nó thuộc quyền sở hữu của một ai đó. Dựa trên quyền sở hữu này, họ có thể khai thác theo mục đích của mình…Quyền sở hữu chỉ chính đáng khi nó giúp cho con người sáng tạo, còn nếu quyền sở hữu để thay thế cho sự sáng tạo đó là ký sinh, ăn bám. Nên hiện thời tôi thấy có một sự tha hóa về thương hiệu, vì thế tôi luôn lấy XQ đề cập đến những giá trị cuộc đời này (Tôi - một nghệ sỹ chuyên sắp đặt và trình diễn). Tôi luôn đem các loại hình nghệ thuật xích lại gần nhau như: Nghệ thuật thêu - Thơ ca - Âm nhạc - Điêu khắc - Kiến trúc - hòa tấu tạo nên âm hưởng của ký ức trong mỗi tác phẩm tranh thêu của mình. Ví dụ chương trình Tác giả - Tác phẩm của XQ:
- Nụ hôn tội lỗi.
- Nỗi buồn Thần Chết.
- Xin được chết trong lời thú nhận tình yêu.
- Ngôi biệt thư ma.
     Tôi nghĩ đó có phải là bí quyết không? Thú nhận thật với chị, tôi không để ý nhiều lắm cách đo thương hiệu của mình đến đâu rồi, tôi chưa từng nghĩ nhiều về việc này. Nhưng với XQ là nghi thức, linh thiêng và truyền thống. Nếu có XQ khác làm được điều này, tôi xin kết nghĩa làm Tri Kỷ- Tri Âm.
Xin đừng nhân danh nghệ thuật thêu cổ truyền, để rồi đem đến cho nó một hình ảnh của sự Phóng túng - Bừa bãi - Tự phát - Phàm tục - sẽ tiêu diệt một ngành nghề còn trứng nước.

5. ANH CHỊ THÀNH LẬP NHỮNG CÔNG TY TẠI NƯỚC NGOÀI NHƯ THẾ NÀO? TẠI SAO CẦN THÀNH LẬP?
     Hiện thời XQ thành lập 2 Công Ty: tại Mỹ và Thái Lan. Nhiều đại lý như Anh, Singapore, Đài Loan và Đức. Tôi thường chọn đại lý là người trong nghề và bản xứ (bạn tôi người nước ngoài đa số là nghệ sỹ hoặc là nhà kinh doanh nghệ thuật ) và những đại lý này đều thành công.

     Với việc thành lập công ty nước ngoài, nơi điều này có vẻ hơi “lý tưởng hóa”, tôi xin kể:
Khi triển lãm tranh trong nước, tại những khách sạn lớn, đa số người nước ngoài nói đó là tranh thêu của Trung Quốc được nhập sang.
     Khi ra nước ngoài, tôi gặp nhiều người đều có cái nhìn: hình ảnh Việt Nam là chiến tranh (lịch sử chiến trận) chứ không có “lịch sử tâm linh”, nên nghệ thuật không có gì là hấp dẫn đối với họ.
Một số người cho rằng nghề thêu là của những cô gái ít học, đói nghèo, xấu xí, không có công ăn việc làm, nghề của những cô gái nhàn rỗi, của nhóm người mất an ninh. Nên những cô thợ thêu không phải là người dấn thân trong nghệ thuật, nên sản phẩm thêu không phải là sản phẩm của nghệ thuật. Vì thế, nó là sản phẩm của “thứ cấp”, sau tất cả các hàng thủ công khác.
     Vậy muốn thành lập công ty nước ngoài để mở rộng thị trường, tôi phải giải quyết các biến số này. Nên những công ty XQ ở nước ngoài tôi thường lấy 2 chủ đề: Với cộng đồng người Việt- Công ty tranh thêu tay XQ : “Nhật ký ngày trở về quê hương”. Với người Bản xứ, tôi thường lấy đề tài “ Căn nhà nơi sinh ra nỗi mộng mơ và sợ hãi”. Tôi thường có nghệ thuật trình diễn tại công ty, ví dụ: Có 1 lần, một cô gái ngồi thêu trong căn phòng. Bên ngoài tôi lấy bảng hiệu nhỏ là “Vị tình yêu trong nghệ thuật thêu của người phụ nữ Việt Nam” có kèm một chương trình thi cho khách “Người đàn ông quyến rũ nhất đối với người phụ nữ thêu tranh XQ Việt Nam”. Khách đứng xếp hàng thi để nói những lời bay bướm nhất và chờ đợi kết quả của cô gái sẽ chấm thi. Đó là một chương trình mà tôi đã thu hút khách Mỹ nhiều nhất và họ chờ đợi công ty chúng tôi nhiều nhất.
     Hiện thời thì những Công Ty XQ Việt Nam ở nước ngoài chưa phát triển được, nhưng tôi tin sẽ có một ngày nào đó phát triển, nếu tôi chịu khó đi ra và tổ chức chương trình (hiện thời là tôi phải sáng tác rất nhiều). Với công ty nước ngoài hiện thời tôi vẫn cử nhân viên và nghệ nhân đi liên tục.

6. CÓ PHẢI XQ CHỈ HƯỚNG TỚI NHỮNG KHÁCH HÀNG THƯỢNG LƯU KHÔNG?
     Tôi xin trình bày quan điểm này: Tranh XQ “rất rẻ”, mỗi tác phẩm tranh thêu của XQ là phương tiện hiểu cuộc sống này, hiểu bản thân mình, là một nỗ lực sáng tạo, khát vọng về cuộc sống, về hạnh phúc - tình yêu, phục hồi những ký ức bị lãng quên… để phụng sự cho chủ thể (con người). Giá mắc hay rẻ (tiền) nó chỉ là khách thể phụng sự cho mưu cầu hạnh phúc con người. Mỗi tác phẩm tranh thêu tay XQ như một sinh linh đang run rẩy trước cuộc sống, khác xa một sản phẩm được tạo ra bởi năng lượng của máy móc vô hồn và lạnh lẽo, cái nào cũng giống nhau, nên tôi nghĩ tranh thêu XQ “rất rẻ”. Người ta có thể mua được chiếc tivi – một chiếc ôtô tại sao không thể mua một kỷ niệm - một ký ức - sự mộng mơ… để xây dựng một chủ thể phong phú với ngần ấy tiền, hay là đời sống vật chất đã nâng lên trở thành “biểu tượng của tinh thần”. Tôi không thể tin điều này, vì vậy tôi có khu vực triển lãm “Nghệ thuật bi thảm siêu hình” để chống lại điều này, gồm những căn phòng:
- Tin tức không từ đâu đến.
- Nhóm người bị ruồng bỏ.
- Cái chết nguyên bản.
- Giấc mơ người đất sét.
- Hang tam giác nơi bắt đầu sự trả thù…

7. XUẤT PHÁT TỪ ĐÂU MÀ ANH CHỊ QUYẾT TÂM XÂY DỰNG ĐÀ LẠT SỬ QUÁN? ĐLSQ ĐÃ MANG LẠI CHO CÔNG TY NHỮNG GÌ?
     Hiện nay nó là XQ Sử Quán. Đà Lạt Sử Quán đó là một lời cảm tạ nồng nàn nhất của tôi với thành phố mà bước đầu mình đã lập nghiệp, nhưng có những điều húy kỵ trong ngôn ngữ, tôi đành phải sửa lại (nó chỉ là cái quán kể về nghề thêu, được đặt trên Đà Lạt thôi mà). Vì lẽ đó mà bây giờ tôi có một cảm giác “lưu trú” trên mảnh đất của mình …
Tôi đi hơi quá xa, trở lại câu hỏi của chị : Lý do tôi hình thành XQ Sử Quán
Tôi - một nhà doanh nghiệp, vừa là người nghệ sỹ luôn đi tìm một cảm giác là mình còn để lại cho đời một cái gì đó. Bất hạnh cho những doanh nghiệp nào không có cảm giác đó….
Để một ngành nghề có thể phát triển, được mọi người công nhận thì phải vượt qua một số rào cản nhất định. Với tôi đó là: Ngôn ngữ - Bí truyền ngành nghề - Lịch sử - Tâm lý giới tính và Tâm lý nhân chủng.
Phải cần có một nơi linh thiêng, truyền thống và nghi thức mới đóng một vai trò quan trọng tổ chức ngành nghề. Chính nơi này mà người thợ thêu cảm thấy danh dự của mình gắn liền với việc hoàn thiện công việc và đóng một vai trò đạo đức bằng cách nâng cao ý thức liêm khiết. Công việc được cá nhân hóa hoàn toàn (Người thợ thêu của XQ ngày hôm nay rất tự hào vì mình là thợ thêu của XQ) và là nơi nhân phẩm nghề nghiệp của họ được bảo vệ.
     Người du khách ngày hôm nay đang đi tìm kiếm trái tim và ký ức… XQ Sử Quán là thế giới của mộng mơ huyễn hoặc và những ngày thơ ấu. Vì thế, phải tổ chức những chương trình trái tim và ký ức… Đó là những lý do tôi thành lập XQ Sử Quán nhằm đem lại cho công ty chúng tôi những giá trị trên.

8. ANH CÓ BAO GIỜ TIẾC NUỐI KHI GIÃ TỪ NGHỀ BÁC SĨ KHÔNG?
     Một bác sĩ khi mới ra trường anh ta phải mưu sinh sau đó mới làm giàu và danh vọng và sau nữa mới đạt đến sự trung thực giữa một bên là con bệnh, nếu chữa trị lành, cảm thấy trí tuệ ta làm chủ kỹ thuật khoa học. Về đạo đức, trả được con bệnh về với cuộc đời. Ngược lại thất bại: Trí tuệ ta cũng thất bại, đạo đức cũng chẳng lấy gì làm vui vẻ. Với tôi, người bác sĩ giỏi là người biết chọn ở “bờ thứ ba”. Và tôi không phải là người biết chọn “bờ thứ ba” thì không có gì lấy làm tiếc nuối cả.

9. ANH CHỊ CÓ THỂ GIỚI THIỆU QUA VỀ GIA ĐÌNH MÌNH: ANH CHỊ ĐƯỢC MẤY CHÁU? ANH CHỊ CÓ TÀI LẺ GÌ? (TẤT NHIÊN NGOÀI TÀI THÊU VÀ VẼ).
     Tôi dựa trên truyền thuyết như thế này: Thượng đế tạo ra thế giới này 6 ngày, ngày thứ 7 Ngài nghỉ ngơi, ngày thứ 8 ngài đuổi Adam và Eva ra khỏi thiên đường, ngày thứ 9 là ngày của con người. Có thể hủy diệt và xây dựng thế giới này. Bốn đứa con của tôi là ngày thứ 9 của tôi. Nó có thể hủy diệt hoặc xây dựng ngành nghề.
     Có một lần tôi dẫn những đứa con của mình đi thăm một thợ thêu. Cô đang nấu “súp” dưới bếp. Tôi và những đứa con vào xem, “súp” tại sao không có thịt? Và tôi nói với con mình “súp” của thợ thêu nấu cho gia đình ăn không có thịt con ạ.

     Sau đó, tôi dắt con mình nằm dài dưới gốc thông chơi trò chơi “vọc tâm hồn” bằng cách nhìn từ gốc đến ngọn, từ ngọn đến những đám mây và mây lang thang khắp trời. Trong cái sự tràn bờ tâm hồn đó, tôi nói với con mình: “Sau này ba không cần con phải làm giám đốc học nhiều bằng cấp, mà con hãy học cách làm cho nồi súp người thợ thêu có thịt (…) và điều quan trọng hãy để cho tâm hồn chúng ta tràn bờ (…)”