PHẦN I: 

Kính thưa hương hồn của mẹ !

Thay mặt gia đình cũng như nghệ nhân nghệ sĩ XQ, xin gửi lời tri ân đến các sư thiền viện Vạn Hạnh và các Tri Kỷ Hữu.

Do gia đình XQ còn đang trong giai đoạn để tang, nên ngày Tri Kỷ Hữu năm nay sẽ được chuyển từ ngày 13 tháng 12 sang ngày 15 tháng 12 để vừa tròn 49 ngày của người mẹ XQ.

Do vậy, ngày hôm nay chúng ta sẽ cùng nhau khai trương bảo tàng của người mẹ XQ.​

Thưa quí vị, đây là khu vực Bản Anh Hùng Ca Của Nghề Thêu trên mảnh đất Đà Lạt. 

 

Sự ra đời của Đà Lạt có thể được ẩn dụ qua một bài thơ:

Ngày xưa có một nàng trăng

Vén mây cổ tích ghé thăm nhân hoàn

Hương mênh mang sắc mênh mang

Mộng mơ để lại thiên đàng cỏ hoa

 Còn Đà Lạt ngày nay: 

............có gã tiều phu

Bẻ đôi kim gãy chống lên non ngàn

Sặc cười giữa chốn hồng hoang

Gã tiều rơi lệ làm sang cho đời.

Nói đến anh hùng ca là nói đến sự trở về với khởi thủy đầu tiên của XQ. Bởi vì, dù là một công trình tập thể hay cá nhân cũng đều trở về với sự khởi thủy ấy. Khi con người tha ngã thần linh, họ sẽ trở về với thế nhân.

Và "gã tiểu phu" ấy chính là anh hùng ca do người mẹ XQ sinh ra. Bà đã ban cho anh ta ý chí và cả nghị lực để có thể thay đổi số phận, định mệnh nghiệt ngã của một ngành nghề.Tại căn nhà Gươm đàn, anh ta đã xây dựng những trật tự mới, niềm tin tín ngưỡng, những thẩm mỹ học mới cho nghề thêu, nhằm xóa bỏ đi những định kiến xưa cũ: 

Trai thì đọc sách ngâm thơ

Gái thì kim chỉ thêu thùa vá may

 Người ta nói rằng: để làm giàu thì có thể 10, 20 năm, nhưng để làm sang phải trải qua mấy đời. Vậy liệu rằng nghề thêu truyền thống của người phụ nữ Việt Nam có làm sang cho bạn, cho gia đình bạn và thậm chí làm sang cho cả những nền văn hóa khác hay không? Câu hỏi này luôn dằn vặt trong Bản anh hùng ca của nghề thêu.

Khu vườn này ra đời dành cho những người thợ thêu hôm nay và mai sau, từ đời này sang đời khác, qua ánh sáng của những câu chuyện và bài thơ đã rọi chiếu vào những sầu tủi của người phụ nữ nghề thêu truyền thống, làm bốc lên trí tưởng tượng của những con người bình thường để vượt qua sự trầm luân của cuộc sống và hợp quần nghề thêu lại trong sự đoàn kết, yêu thương.

Thế nhưng, trước ngày hôm nay với sự phát triển của mạng xã hội, thông tin đại chúng: văn bản được thay thế bằng hình ảnh, những câu chuyện kể của con người và của những nhà thơ bị thay thế bằng màn ảnh nhỏ. Nhất là những anh hùng ca của ngày hôm nay, họ hoàn toàn chạy theo chủ nghĩa cá nhân, đi tìm kiếm cái tôi của mình mà đánh mất đi chức năng thiêng liêng của những giá trị truyền thống và đưa ra những mô hình phàm tục nhất.

Vậy liệu bản anh hùng ca của mỗi ngành nghề truyền thống sẽ phải đối mặt và tồn tại như thế nào trước một nền tảng mạng xã hội như thế ?

Và khi quý vị tham quan anh hùng ca của nghề thêu, bằng văn cảnh, ngôn ngữ, không gian ở đây, quý vị sẽ thấy giấc mơ của người phụ nữ làm nghề thêu trong quá khứ hoàn hoàn giống với giấc mơ của dân tộc và cũng giống như giấc mơ của những con người trên thế giới này.

Quý vị cũng sẽ phát hiện mọi lo sợ của những điều bí ẩn và sự chờ đợi niềm vui rực sáng cho ngày mai đều giống nhau. Thế nên không gian này nhắc nhở thế hệ chúng tôi hôm nay và mai sau phải liên tục đào xới những luống cày ký ức nghề thêu để gìn giữ nền văn hóa dân tộc.

 Giọt sương trên cỏ hôm qua

Thót mình chợt hỏi quê nhà là đâu

Ta cúi xuống nhặt dấu chân trên cỏ

Thấy tiền thân xương ướt áo chưa khô​

 Và bây giờ, xin mời nghệ nhân Trần Ngọc Cúc bắt đầu cho chương trình ngày hôm nay…

 

PHẦN II: 

Để bắt đầu cho lễ khai trương bảo tàng người mẹ XQ hay còn gọi là một bản anh hùng ca nghề thêu. Sau đó sẽ là chương trình thực hiện nghi thức tang lễ cuối cùng cho người mẹ XQ. Quí vị nhìn lên sẽ thấy tôi đang đứng trên căn nhà Gươm Đàn, căn nhà đứa con của người mẹ XQ.

Và căn nhà Gươm Đàn này có thể được diễn đạt qua một bài thơ, hay còn gọi là Bài Ca Gươm Đàn của mẹ:

Tôi không giống con chim kia đơn lẻ

Hót suốt ngày chỉ để hót vậy thôi

Trời cho ta xuống trần gian đâu phải

Muốn ta ca lời run rẩy lạc loài

 

Mẹ chọn ta còn nhân dân dạy dỗ

Và giao ta làm sứ mệnh của mình

Như một kẻ hiểu thông lời răn của mẹ

Để lên đường dân tộc cùng đi 

 

 Từ tận đáy trái tim tôi - ngọn lửa

Được nhóm lên bàn thờ Đức Mẫu - rực hồng 

Cải biến tôi thành con người trung hiếu

Với nhân dân trong đau khổ niềm vui

 

Và nếu như ngọn lửa tự trên trời

Đốt hừng hực trái tim tôi nơi đó

Tôi sẽ lấy sợi chỉ vàng của Mẹ

Lau khô dòng lệ dân tộc tôi

 

Con đường mà tôi đang đi xuống để giới thiệu với quí vị được gọi là con đường Nến Đỏ

- nơi thực hiện nghi lễ tưởng niệm 13 năm ra đời.... đi liền với tang lễ của nó. Đó là những tác phẩm gây ầm ĩ và phẫn nộ nhất của XQ.

 

Ngày 13/3/2011 chính là ngày mà toàn bộ những tác phẩm đó đã bị thiêu rụi.

 

Nội dung của những tác phẩm ấy có thể được tượng trưng qua cánh cửa Gươm Đàn tại nấm mộ đôi Chiêm Bao Đường Trần, với đền thờ Thanh Gươm Đá Của Mẹ.

 

Khi Sử Quán bị cháy người mẹ XQ đã điện thoại và hỏi: 

 

-        Lửa cháy có còn gì không?

-        Không còn gì. Chỉ còn một phiến đá dưới chân con.

- Hãy lượm phiến đá đó lên và mài thành một thanh gươm Danh dự là vô tận, đó là ý chí, nghị lực. Vì “Con trai của mẹ là một quý ông”.

Họ có thể lấy đi mọi thứ của con nhưng tự do của con, con đừng từ bỏ, vì tự do con phải chịu đựng nhục hình.

 

Còn đây là đền THỜI KINH TÌM MẸ, nơi một chút nữa đây, chúng ta sẽ thực hiện nghi thức tang lễ cuối cùng cho người mẹ.

 

Con muốn nói với mẹ 

Một lời nho nhỏ thôi 

Một lời mà đủ cả

Con yêu mẹ mẹ ơi 

 

Và đây là chiếc rương nơi lưu giữ Lời Ru Của Mẹ 

 

Mẹ ru cái lẽ ở đời

sữa nuôi phần xác hát nuôi phần hồn

bà ru mẹ... mẹ ru con

liệu mai sau các con còn nhớ chăng ?

 

Nhìn về quê mẹ xa xăm

lòng ta - chỗ ướt mẹ nằm đêm mưa

ngồi buồn nhớ mẹ ta xưa

miệng nhai cơm búng lưỡi lừa cá xương

 

Đối diện với quý vị là 17 bậc cầu thang sinh lực cũng là nhân chứng sức khoẻ cho người mẹ XQ, nó dẫn đến cổng Đạo Trung - Đạo Hiếu. Ngay bên tay trái là một bài Chúc văn, phía bên phải là bài văn tế Việt Nam Quốc tổ tiên mẫu Âu cơ, được thực hiện tại Văn miếu Quốc Tử giám và Hoàng Thành Thăng Long để chứng nhận nghề thêu XQ là một bản anh hùng ca của dân tộc vì nó đã đóng góp vào nền mỹ học của đất nước.

Thưa quí vị, sáng nào cũng thế, đứa con Gươm đàn của người mẹ XQ cũng xuống đưa mẹ mình qua 17 bậc cầu thang sinh lực để đến cổng đạo Trung Đạo Hiếu, và khi đó anh ta luôn luôn hát cho bà trên mỗi bước đi,

 

Con đi bằng nhịp điệu 1,2,3,4,5,

Mẹ đi bằng nhịp điệu

6,7,8,9,10 

Rồi tiếp tục 30 40 95

mẹ không còn đi nữa.

 

Mỗi lần như vậy, bà thường đi thăm hàng xóm của mình, những người bán hàng rong, trò chuyện với họ.

Khi trở về, bao giờ bà cũng đến bên Giếng Nước Không Tâm này.

 

Không biết điều này có phải tâm linh lắm không. Nhưng khi đó bà sẽ rửa chân, rửa mặt bằng nước giếng không tâm này và nói rằng: nó sẽ khiến bà thấy khoẻ hơn.

 

Thưa quí vị

Không tâm hứng giọt sương trời

Không tâm hoa cỏ lộc chồi tự sinh

Muôn đời giếng cũ lặng thinh

Lòng không gợn sóng mặc tình thế gian

 

Một lát nữa quý vị cũng có thể rửa chân mình bằng nước giếng không tâm này và cũng có thể thưởng thức một ly cà phê Hương Vị Của Bà được pha bằng nước giếng Không Tâm. Chắc chắn rằng ly cà phê đó sẽ giúp quý vị cảm nhận được bản sắc nghề thêu, cũng chính là bản sắc của dân tộc.

VÀ ĐÂY LÀ CĂN NHÀ CUỘC ĐỜI VÀ NỖI ĐAM MÊ CỦA NGƯỜI MẸ XQ

Vì mẹ phải sống trong thời kỳ của tam tòng tứ đức: tại gia tòng phụ, Xuất giá tòng phu, phu tử thì tòng tử. Thế nên cuộc đời của mẹ có thể được diễn đạt qua một bài thơ cổ:

"Chàng như giọt sương tan trong nắng sớm

Nàng ở lại mãi với sương đêm

Dòng sông nước chảy êm đềm

Tiếng chim lẻ bóng bên thềm nỉ non"

Rồi:  Mẹ tay không cầm lấy tay không, ngồi trên cái không có gì để buôn bán hàng rong, thêu dệt cho con cháu mai sau một lẽ sống, ước mơ, niềm hy vọng.

Phía bên kia là khu vực phường thợ những người bạn của bà. Đó là nơi gặp gỡ của rất nhiều ngành nghệ thuật thủ công truyền thống. Người phụ trách không gian này chính là cháu gái của bà - nghệ sĩ Võ Hoàng Phương Uyên. Với những tác phẩm: Phép màu ngõ nhỏ trên quê hương, nghệ sĩ Võ Hoàng Phương Uyên một lần nữa khẳng định lại những lời bà đã dạy:

Đối với mọi dân tộc – nghệ thuật truyền thống là cuộc sống – là cách tư duy – là cái tôi khác của dân tộc ấy, nó phải sinh ra và lớn lên trong lòng dân tộc ấy … Nó không được trở thành như con chim ở thiên đường kia mà người ta bảo là không có chân, cho nên phải mãi mãi lơ lửng trong không trung. Nghệ thuật truyền thống là một nhu cầu sống còn và là một tiếng nói hùng mạnh đấu tranh cho sự tồn tại và nhân phẩm của một dân tộc.

Còn đây là khu vườn Hồn Du Địa Phủ, nơi triển lãm về thế giới bên kia, cũng là nơi người sáng lập XQ Hát Thánh Ca Cho Đứa Bé Vừa Qua đời.

Người mẹ XQ nói rằng: 

Chết không phải là hết,(không phải vì bà chờ đợi gì vào sự cứu rỗi của thế giới bên kia) mà với bà, điều quan trọng là trước khi qua đời, ta phải có trách nhiệm với những người ta yêu thương, trách nhiệm với nghề nghiệp và trách nhiệm với quê hương, tổ quốc của mình.

 

Bà còn dặn dò đứa con trai của bà: Người khôn ngoan không nghĩ gì ít bằng cái chết. Và con ạ, sự khôn ngoan là khôn ngoan sự sống chứ không phải là khôn ngoan sự chết.

Nên từ đó, khi nói về cái chết thì XQ luôn ca ngợi sự sống và tình yêu.

 

PHẦN III: 

Thưa quý vị,

          Lúc sinh thời người mẹ XQ thường dặn con của mình: Vì tương lai của nghề, con hãy giữ gìn 3 chiếc ghế.

          Và trong không gian này, quý vị cũng sẽ thấy 3 chiếc ghế mà hàng ngày, nghệ nhân chúng tôi thường đến để chăm sóc...

          Chiếc ghế thứ nhất là chiếc ghế của cộng đồng, còn được gọi là chiếc ghế Vọng Giác Sào, dưới cổng Đạo Trung - Đạo Hiếu......

          Mỗi một buổi sáng, người mẹ XQ sẽ ngồi ở trên chiếc ghế này để chờ xem ai sẽ là vị khách đầu tiên đến để chia sẻ với nghề thêu truyền thống của người phụ nữ Việt Nam. Và buổi chiều, bà cũng ngồi ở đây, cho đến khi, người thợ thêu cuối cùng rời khỏi XQ Sử Quán, và tự hỏi rằng, liệu đêm nay cô thợ thêu có giấc mơ thầm kín gì?

          Chiếc ghế thứ 2 là chiếc ghế Giãn Tịnh Hiên - chiếc ghế của nhà thơ. Vì sinh thời Đức Tổ Mẫu XQ cũng là một nhà thơ. Đó là chiếc ghế của cô đơn hiu quạnh, tĩnh lặng, chiếc ghế của sáng tạo. 

 

          Giọt sương ngủ chái thơ này

          Mộng làm thi sỹ, tháng ngày rong chơi

          Chợt nghe, điệu lý điệu hò

          Giật mình tỉnh giấc, quên giờ hóa thân.

 

Cũng trên chiếc ghế này, bà thường ngồi để chờ con cháu trở về:

Thời gian ngồi cạnh hiên thơ.

Để nghe con chim nhỏ,

hót hè sang đông

    Phía sau chiếc ghế có một dòng chữ mà mẹ đã dạy cho con của mình trở thành một nghệ sỹ.

     Con có phải là một nghệ sĩ không? Con hãy mau mau đi đến đỉnh núi cao nhất, để hòa tan vào sự bất di, bất dịch của thiên nhiên. Và rồi hãy đi đến tận cùng nỗi đau khổ của con người, để thấy trái tim mình rung động. Từ đó con hãy hành động. Cuộc đời sẽ khóc cho con, trả lại cho con những giọt nước mắt mà con đã khóc cho những nghệ sĩ đi trước. Con ạ! Nghệ sĩ, là, như thế đó.

          Chiếc ghế thứ 3 là chiếc ghế của tình bạn. Nhiều người bạn của bà thường hỏi: Bà cho con của mình ăn gì mà sao nó thông minh thế? Bà cười và nói rằng: Tôi chỉ cho nó ăn khoai lang nướng và đọt khoai lang luộc do chính tay tôi trồng với mắm cái ở quê tôi thôi.

          Thưa quý vị.

          Đặc biệt là loại khoai lang này, màu sắc của nó: nửa trong mờ, nửa vàng ruộm như màu hoàng hôn Đà Lạt. Và sự hài hòa trong vị ngọt cùng với độ bùi ngậy của nó. Quý vị sẽ không tìm thấy ở bất kỳ loại khoai nào trên những mảnh đất khác. Khi đưa miếng khoai lên miệng, hương thơm như làn gió mùa thu của nó kết tinh trên đầu lưỡi: ngọt ngào, hòa quyện. Có một sự sâu thẳm khác thường làm tôn lên vị của nó.

 

Mẹ tôi nướng khoai

ngồi ngủ chập chờn.

Thò tay lật lại,

củ thon củ tròn.

Mấy đời câu hát còn ru

Khoai lang xuống ruộng

lội bùn mẹ ơi.

 

          Và thưa quý vị, khi bà còn sinh thời những Tri Kỷ Hữu XQ về đây, lúc nào cũng được đãi rau lang luộc và khoai lang nướng. Nhưng hôm nay, mẹ không còn nữa. Mẹ có dặn rằng hãy trồng một bồn khoai lang để mỗi khi tri kỷ hữu về, con có thể đãi mọi người.

          Và hôm nay, nghệ nhân - nghệ sỹ XQ xin phép thay mặt cho mẹ để đãi quý vị trong bữa trưa nay, món rau lang luộc với mắm cái và khoai lang nướng của mẹ…….

 

PHẦN IV: 

Khi bắt đầu chuyến tham quan Bản anh hùng ca nghề thêu, quý vị sẽ thấy ngay trước căn nhà nơi kể về cuộc đời và nỗi đam mê của người Mẹ XQ là góc vườn: Ánh Sáng của niềm tin.

Tại đó có một chiếc tủ nơi lưu giữ bộ sưu tập các loại đèn của Mẹ.  Vì ngày xưa, mỗi lần đứa con trai phạm phải một lỗi lầm gì, bà cũng đều ra chợ, mua về một cây đèn, thắp sáng lên và dạy dỗ con trên chiếc phản này, như trong một bài ca dao hiện vẫn còn lưu giữ trong chiếc rương Đạo:

 

"Chữ Trung, chữ Hiếu, chữ Hòa

Trong ba chữ ấy thờ cha chữ nào ?

Chữ Trung con để thờ cha

Chữ Hiếu mẹ, chữ Hòa thờ anh"

Còn đây là cây hoa bâng khuâng hay còn gọi là hoa mai xanh, Mẹ đã trồng vào những ngày đầu thành lập Sử Quán, đang che chở, vỗ về cho chiếc ghế: Mỗi người có một nơi để thú tội.

Vì ngày xưa, bà cụ vẫn thường dặn: "Để cho một gia tộc phồn vinh, một ngành nghề phát triển và một đất nước văn minh thì mỗi người đều cần phải có một nơi để thú tội".

Thưa quý vị, đó cũng chính là ánh sáng niềm tin nơi góc vườn này. Và khi quý vị đi tham quan Bản anh hùng ca nghề thêu, thăm ngôi làng của các ngành nghề truyền thống, quý vị sẽ thấy: Mỗi một tác phẩm được triển lãm ở đây đều là ánh sáng niềm tin vào bản sắc văn hóa quê hương.