TRẦN THỊ NGỌC CÚC

GIỚI THIỆU TÁC GIẢ - TÁC PHẨM

Nghệ nhân Trần Thị Ngọc Cúc: NGƯỜI "CANH GIỮ THỜI GIAN"

(gìn giữ lịch sử nghề thêu)

Cùng với một nhóm nghệ nhân lớn tuổi, người "canh giữ thời gian" ấy tóc vẫn còn xanh, giọng thì nhỏ nhẹ - trí nhớ đôi khi quánh lại, trở nên khó tính và hay bắt bẻ về cách xưng hô xử thế, đặc biệt trong nghi thức, nghi lễ…

Cô thường nói: những người nghệ nhân lớn tuổi đi với tôi, họ như những hòn đảo nhỏ còn sót lại của một cảnh quan uy nghi và hùng vĩ của nghề thêu, nay đã bị xói lở bào mòn, bị các đợt sóng sắc cạnh của thời gian, của cái hiện đại “đánh làm cho tơi tả…”. Các chị, các mẹ là những “HÓA THẠCH SỐNG” còn sót lại – mỗi lần có một nghệ nhân lớn tuổi qua đời, là một mảng của cảnh quan mất đi vào trong lòng đất… Vì nguồn sử liệu lịch sử nghề thêu của chúng ta bên cạnh hai nguồn hàng đầu: VĂN BẢN và KHẢO CỔ HỌC, vị trí truyền thống truyền miệng, nơi nghệ nhân lớn tuổi có vị trí của mình như một bảo tàng sống thực sự, nó mật thiết nhất, phong phú nhất, được nuôi dưỡng đầy đủ nhất, bởi dòng nhựa của tính đích thực là nơi bảo tồn và truyền tải các sáng tạo xã hội và văn hóa.

Văn bản dù có hữu ích đến đâu cũng làm cho sự việc khô cằn và cứng nhắc. Nó gạn lọc, phẫu tích, sơ đồ hóa làm cho cứng đờ mọi thứ - còn truyền thống nơi nghệ nhân lớn tuổi thì đắp da, đắp thịt và màu sắc lên sự việc, tưới dòng sinh lực cho bộ xương của quá khứ, nó trình bày làm ba chiều những gì thường bị bẹp dí trên bề mặt hai chiều của tờ giấy.

...Như một giai thoại nói lên sự nhiệt thành tôn thờ nghề (CA KHÚC - LÃNG MẠN) của nghệ nhân lớn tuổi…Một hôm, tại - Khu Phố Tóc Bạc – nghệ nhân lớn tuổi bị một cơn suy hô hấp, cô y tá được mời đến, đáng lẽ cho nghệ nhân uống thuốc thông thường, cô y tá lại dùng một cách chữa đặc biệt, bằng cách đọc lên câu thơ trong tác phẩm tranh thêu của nghệ nhân lớn tuổi đó và hỏi xem những tác phẩm đó hiện thời ở đâu? Người nghệ nhân đã già đọc ngay bằng một giọng run run yếu ớt cả một tập thơ, trong đó có câu thơ nói trên, rồi mỉm cười bảo với cô y tá rằng: CƠN KHÓ THỞ ĐÃ QUA.

Kinh nghiệm nó cho ta thấy một con người giỏi cầm kim chỉ trong sáng tạo và giữ gìn nghề truyền thống của dân tộc…cay đắng than phiền về cảnh ngộ bị bỏ quên hay sự bất công với mình… Trong cuộc sống, sự thay đổi nhanh chóng các phong tục – tâm tính và cấu trúc xã hội, làm cho lòng tham – tham nhũng tăng lên… CA KHÚC LÃNG MẠN không chỉ đơn thuần là một bài tụng ca người nghệ nhân lớn tuổi như một giai đoạn trong lịch sử của nghề thêu – và không chỉ là khúc ca tuyệt vời về thời điểm vinh quang của nghề, ca khúc lãng mạn còn là thiên sử thi về sự trôi dạt nghề thêu chúng ta đến các bến bờ mới, đến những khả năng vô tận trong không gian và thời gian.

Cô thợ thêu

khi tuổi tác chống gậy đứng trong đêm

nhìn qua tháng năm

sẽ thấy những khu đồi - thung lũng Đà Lạt

những con đường và khá nhiều lối rẽ trong thành phố này

những người mình thương, những người mình ghét

được và mất - thành và bại

khổ và vui… những cái mình cho đi

và những điều mình cảm nhận

sẽ là vô nghĩa nếu đọng thành ký ức.